NHẬN DIỆN HỆ GIÁ TRỊ MỸ THUẬT
TRUYỀN THỐNG TRONG TIẾN TRÌNH LỊCH SỬ VIỆT NAM
GS.TS. Trương Quốc Bình
Trong quá trình hình thành và phát triển, các dân tộc ở Việt Nam đã sáng tạo nên một nền văn hoá độc đáo và đa dạng.
Nền văn hóa ấy biểu hiện những đặc thù của nền văn minh nông nghiệp cổ truyền trong khu vực nhiệt đới gió mùa.
Nền văn hóa ấy phản ánh quá trình hàng nghìn năm đấu tranh dựng nước và giữ nước chống lại các thế lực đô hộ ngoại bang và những cuộc kháng chiến lâu dài và anh dũng để bảo vệ nền độc lập dân tộc.
Nền văn hóa ấy thể hiện quá trình tụ cư, hỗn cư và hợp cư của nhiều thành phần nhân chủng trong khu vực, ở châu Á và thế giới.
Nền văn hóa ấy là sự tổng hoà những nét đặc sắc của cộng đồng 54 dân tộc anh em trên đất Việt Nam; đồng thời, là sự dung hợp giữa những yếu tố bản địa và ảnh hưởng của những nền văn hoá khác trong qúa trình giao lưu văn hoá giữa các dân tộc trên thế giới.
Chính vì vậy, kho tàng di sản văn hoá Việt Nam - bao gồm các di sản văn hóa vật thể và các di sản văn hoá phi vật thể - là những biểu hiện cụ thể và sinh động của văn hóa Việt Nam, là những bằng cớ khách quan chứng minh cho quá trình hình thành và phát triển của dân tộc Việt Nam trong tiến trình phát triển chung của khu vực và thế giới.
Là một bộ phận hữu cơ của văn hoá Việt Nam, mỹ thuật nói chung và hội họa, điêu khắc nói riêng có những vai trò quan trọng đặc biệt góp phần tạo lập và khẳng định sự phong phú và đa dạng của văn hoá Việt Nam.
Với tư cách là một bộ phận hữu cơ của kho tàng di sản văn hoá Việt Nam phong phú, đa dạng và thể hiện sâu đậm bản sắc văn hoá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, các di sản mỹ thuật Việt Nam có cội nguồn từ rất sớm, được nuôi dưỡng, kế thừa và phát triển không ngừng qua các thời kỳ lịch sử. Trải qua bao năm tháng, bao thế kỷ, đứng trước sự tàn phá của thiên nhiên và của con người, nhưng nhiều di sản mỹ thuật có giá trị chẳng những không hề bị mất đi mà còn góp phần quan trọng trong việc khẳng định sức sống và sự trường tồn của bản sắc văn hóa Việt Nam.
Cho đến nay, các di sản văn hoá nghệ thuật từ buổi bình minh của lịch sử dân tộc là những dấu tích vật chất cụ thể và sinh động thể hiện những quan niệm và sự sáng tạo của ông cha ta.
Vào thời kỳ nhà nước Âu Lạc, kỹ nghệ đồng thau rất phát triển nên mỹ thuật thời kỳ này được thể hiện điển hình trong các loại trống đồng, thạp đồng, công cụ sản xuất bằng đồng… mang tính đồ hoạ. Bố cục trang trí hình thể trên mặt trống đồng với hình mặt trời, vũ hội hoá trang, hình người đánh trống, giã gạo… trên trống đồng Ngọc Lũ, trống đồng Hoàng Hạ, trống đồng Sông Đà, trống đồng Miếu Môn hay trên thạp đồng Đào Thịnh… là những tác phẩm chạm khắc độc đáo, mà trung tâm là con người, thực sự là những di sản văn hoá nghệ thuật vô giá.
Thời kỳ này, bên cạnh sự hình thành và phát triển của những yếu tố văn hoá bản địa, sự giao lưu văn hóa với các nước trong khu vực Đông Nam Á, đặc biệt là việc tiếp thu văn hóa Phật giáo từ Ấn Độ và Trung Quốc, đã góp phần tạo dựng bản sắc văn hoá nghệ thuật Việt cổ - cơ sở quan yếu của tinh thần dân tộc, chống lại sự đồng hoá của các thế lực đô hộ phương Bắc.
Trong thời kỳ từ thế kỷ XI đến thế kỷ XIV, với những thành tựu rực rỡ trong các lĩnh vực kinh tế, chính trị, văn hoá thời Lý - Trần, mỹ thuật Việt Nam cũng bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ mà những thành tựu trong các lĩnh vực nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc và hội họa còn lại đến nay là những bằng cứ vật chất cụ thể và sinh động, khẳng định những giá trị nghệ thuật không thể phủ nhận.
Có thể coi tượng phật Adiđà (chùa Phật Tích - Bắc Ninh) bằng đá, cao 2,7m là tuyệt tác điêu khắc đương thời. Bên cạnh đó, thời kỳ này còn có các di sản kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu như: chùa Phật Tích (Bắc Ninh), chùa Long Đọi (Hà Nam), chùa Hương Lãng (Hà Tây cũ), bệ đá Hoàng Xá ở chùa Một Mái… di tích Quần Ngựa (Hà Nội), Bách thảo (Hà Nội)… các pho tượng thú vật lớn như: trụ rồng chùa Phật Tích, trụ rồng Thăng Long, sư tử chùa Bà Tấm (Gia Lâm - Hà Nội) và chùa Hương Lãng (Hà Tây cũ), tượng Hổ ở lăng Trần Thủ Độ (Thái Bình), tượng Nghê ở thành nhà Hồ (Thanh Hóa)… những bức chạm khắc rồng và hoa dây trên các bệ tượng đá, tảng chân cột, hoa văn vẽ trên gốm… với các đường nét tinh vi uốn lượn... là những kiệt tác về nghệ thuật trang trí tạo hình thời Lý, Trần.
Đồng thời với sự phát triển rực rỡ của mỹ thuật thời Lý ở địa bàn phía Bắc, nghệ thuật Chăm ở phía Nam cũng đạt được nhiều thành tựu quý báu trong lĩnh vực kiến trúc và điêu khắc. Những pho tượng đá như: "Thiếu nữ thổi sáo", "vũ nữ", "voi Trà Kiệu", "Shiva"… là những dẫn chứng sinh động và nổi bật của một trung tâm nghệ thuật độc đáo, đậm nét tôn giáo trong kho tàng di sản chung của cộng đồng các dân tộc Việt Nam mà trung tâm điểm là những di tích tại Khu Thánh địa Mỹ Sơn - một trong tám Di sản thế giới tại Việt Nam đã được UNESCO công nhận.
Trong các thế kỷ XV-XVI (thời Lê sơ - Mạc) tiếp theo, về văn hoá xã hội, vương triều Lê sơ coi trọng Nho giáo Trung Hoa, vì thế, mỹ thuật Việt Nam chịu những ức chế và ảnh hưởng rõ rệt.
Trong giai đoạn từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX, lúc thì có chiến tranh chống ngoại xâm, lúc thì các vua chúa phong kiến phát động và duy trì dai dẳng những cuộc nội chiến nhằm chiếm đoạt quyền lực khiến đất nước trải bao cơ cực, vai trò của nhà nước phong kiến tập quyền bị suy giảm. Chính vì thế, bên cạnh những công trình chính thống do nhà nước xây dựng, kiến trúc và điêu khắc dân gian có thêm nhiều yếu tố và điều kiện thuận lợi để phát triển ở khắp nơi, đặc biệt là chùa làng và đình làng.
Sự phổ biến của các công trình kiến trúc dân gian đã tạo những điều kiện thuận lợi cho sự phổ biến và nở rộ của các tác phẩm mỹ thuật dân gian. Dường như ở bất cứ bộ phận nào trong công trình kiến trúc mà có thể trang trí được thì các nghệ sỹ dân gian đều tận dụng để chạm khắc trang trí, để vừa gửi gắm những quan niệm, những suy tưởng, và thậm chí những khát vọng của mình, và đồng thời, vừa góp phần làm tăng thêm vẻ lộng lẫy, vẻ hấp dẫn của công trình. Ví dụ về những hiện tượng này, có thể kể đến những di vật và di tích điển hình như các bức chạm "rồng chầu hoa sen" (chùa Thái Lạc - Hưng Yên), "trai gái tắm đầm sen" (đình Đông Viên - Hà Tây cũ), "Nhạc công cưỡi chim" (chùa Thái Lạc - Hưng Yên), "Tiên cưỡi rồng" (đình Lộc Dư - Hà Tây cũ)… Thời kỳ này, các loại tượng thờ bằng gỗ, đá được tạo tác nhiều, nhiều nhất là tượng Quan Âm Bồ Tát, tượng hầu với kích cỡ tương đối lớn. Tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam còn lưu giữ và trưng bày nhiều pho tượng đẹp của những ngôi chùa nổi tiếng ở các địa phương.
Cũng trong các thế kỷ XVII-XVIII, nhiều tác phẩm tranh giấy và tranh lụa có giá trị nghệ thuật độc đáo đã xuất hiện tương đối phổ biến trong đời sống của nhiều tầng lớp` xã hội và địa bàn dân cư khác nhau. Các loại tranh thờ, tranh Tết thuộc các dòng tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống, tranh Làng Sình… đều là những “tác phẩm đồ hoạ dân gian” vừa có những giá trị về thẩm mỹ, lại vừa là những nguồn tư liệu lịch sử phục vụ cho công tác nghiên cứu của nhiều ngành khoa học.
Trong thế kỷ XIX và những năm đầu thế kỷ XX, nhiều di sản kiến trúc - với những kiểu thức khác nhau, tiếp tục mạch dân gian ở các địa phương hay khuynh hướng mỹ thuật cung đình (phần lớn ở cố đô Huế) cùng kho tàng di vật thuộc nhiều thể loại và chất liệu như gốm, gỗ, đồng, sắt tráng men, tượng… là những vật chứng cụ thể của mỹ thuật thời Nguyễn - một giai đoạn mỹ thuật có vị trí hết sức quan trọng ở nước ta.
Bước vào thời kỳ cận - hiện đại, từ cuối thế kỷ XIX và những năm đầu thế kỷ XX, Việt Nam có những biến chuyển toàn diện, sâu sắc về chính trị - kinh tế - xã hội, văn hóa nghệ thuật với sự ảnh hưởng tất yếu của phương Tây. Tuy nhiên, mạch xuyên suốt của mỹ thuật từ truyền thống tới hiện đại, chính là sự phát triển, sự tiếp thu những yếu tố mới trên cơ sở truyền thống dân tộc. Ngay từ buổi đầu tiếp cận những bài học cơ bản của kỹ thuật phương Tây, kế thừa vẻ đẹp truyền thống ngàn năm, các họa sỹ Việt Nam đã thực sự tạo nên những ấn tượng về diện mạo của một nền mỹ thuật Việt Nam, và để lại cho đời những tác phẩm có giá trị về lịch sử, là gạch nối giữa những dòng nghệ thuật hiện diện ở giai đoạn này.
Từ cuối thế kỷ XIX đến đầu thế kỷ XX, đã xuất hiện tranh sơn dầu của hoạ sỹ Lê Huy Miến và sau đó là họa sỹ Thang Trần Phềnh. Cho đến năm 1925, sự ra đời của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương tại Hà Nội đã chính thức tạo lập một cơ sở truyền thụ kiến thức mỹ thuật phương Tây mang tính khoa học (từ luật xa gần đến bố cục, chất liệu...) hoàn toàn khác với quan niệm ước lệ không gian và thời gian của hội hoạ phương Đông.
Từ những năm 30 của thế kỷ XX, các nghệ sĩ Việt Nam đã kiên trì thể nghiệm và sáng tác, tạo nên những phong cách riêng trong từng thể loại nghệ thuật. Hội họa sơn dầu Việt Nam với sự khởi đầu của Lê Huy Miến, Thang Trần Phềnh, đến những năm 30-40, các hoạ sĩ Tô Ngọc Vân, Mai Trung Thứ, Lê Phổ, Trần Văn Cẩn, Lương Xuân Nhị, Nguyễn Đỗ Cung, Lưu Văn Sìn... đã trở thành những người có những tác phẩm xuất sắc trong thể loại tranh sơn dầu Việt Nam. Kỹ thuật sơn dầu của họ tuy chưa hoàn toàn mang sắc thái cá nhân rõ nét và ít nhiều còn chịu ảnh hưởng thẩm mỹ giáo dục của trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương, song với bảng mầu nhuần nhị tinh tế, cảm xúc lãng mạn trong cách thể hiện con người, thiên nhiên Việt Nam đã góp vào sự thành công trên nhiều tác phẩm có giá trị còn lại đến ngày nay.
Đồng thời, các thế hệ họa sĩ cận đại còn tìm ra được những phương tiện diễn tả mới trên cơ sở phát triển những chất liệu kỹ thuật cổ truyền và sơn ta đã được sử dụng như một chất liệu hội họa vào đầu thế kỷ XX, tạo sự xuất hiện của một thể loại nghệ thuật hội họa mới: tranh sơn mài.
Có thể nói, những bức tranh sơn mài lộng lẫy, với những đề tài thơ mộng, lãng mạn dưới bàn tay các nghệ sĩ Nguyễn Gia Trí, Phạm Hậu, Nguyễn Khang, Lê Quốc Lộc, Nguyễn Văn Bái, Hoàng Tích Chù, Nguyễn Văn Tỵ... đã làm sống lại thế giới vàng son ngàn năm tĩnh lặng.
Đặc biệt là, những tranh sơn mài công phu, hấp dẫn, tài hoa của Nguyễn Gia Trí với kỹ thuật hoà trộn các màu cơ bản đỏ son, vàng, then (đen), gắn vỏ trứng, dát vàng, dát bạc đã thực sự trở thành những tác phẩm hết sức có giá trị. Thành công của Nguyễn Gia Trí sau sáu, bảy năm tìm tòi thể nghiệm kết hợp với những tìm kiếm của hoạ sỹ Trần Quang Trân (Ngym) vào các năm 1933-1934, và Phạm Hậu, Lê Phổ, Nguyễn Đỗ Cung, Trần Văn Cẩn ở những năm 1936-1939 đã đưa ra một bảng màu hết sức phong phú cho nghệ thuật làm tranh sơn mài. Họ đã nghiên cứu các phương pháp tạo nên những gam màu cơ bản của tranh sơn mài nhằm thể hiện chiều sâu của không gian hội họa.
Một thành công nữa về sử dụng chất liệu truyền thống cho hội họa cận đại là sự xuất hiện của tranh lụa Việt Nam. Chính các tác phẩm tranh lụa của họa sĩ Nguyễn Phan Chánh từ những năm 30 của thế kỷ trước đã chỉ ra rằng: Bản chất lụa mềm mại, trong sáng nên phải diễn tả vẻ tươi đẹp, hài hoà với màu sắc tinh khiết nhã nhặn.
Một phương pháp diễn hình trên tranh lụa được nhiều thế hệ các hoạ sỹ quan tâm là dùng ít màu trên tranh mà tạo sự phong phú bằng những độ sâu lắng của sắc độ, gợi tả với một bảng màu thật nhẹ nhàng, ý nhị. Màu sắc không chuyển tiếp đột ngột ứ tràn khỏi đường viền hình họa. Tranh lụa của Nguyễn Phan Chánh, Nguyễn Văn Long, Nguyễn Thị Nhung, Tôn Thất Đào… gợi nên những vẻ đẹp thuần khiết Á Đông với bút pháp lãng mạn, gợi tình, gợi cảnh, tạo sự lắng đọng những kỷ niệm xưa của mỗi gia đình Việt Nam.
Đi tìm vẻ đậm đà, dân dã trên những tranh dân gian truyền thống Đông Hồ, Hàng Trống, các họa sĩ cận đại đã phát hiện từ những mảng màu rực rỡ của tranh lợn đàn, gà đàn, đánh ghen, hứng dừa những gợi ý cho sự ra đời của tranh đồ họa hiện đại Việt Nam.
Những tranh khắc gỗ, thạch bản thủ ấn họa của Đỗ Đức Thuận, Vũ Văn Thu về sông Hồng, về những ngôi chùa Việt Nam, phụ bản Kiều với các bản khắc tài hoa của Nguyễn Đỗ Cung, Nguyễn Gia Trí, Lương Xuân Nhị, Vũ Cao Đàm, Lê Phổ, Nguyễn Tường Lân… đã khẳng định việc kế thừa các nghệ nhân xưa trong sáng tạo nghệ thuật hiện đại, tìm lại đường nét và tính ước lệ trên một mặt phẳng không mấy cách biệt với truyền thống.
Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, từ 1945-1954, lịch sử mỹ thuật cận hiện đại Việt Nam đã ghi nhận cuộc hành quân đông đảo nhất của văn nghệ sĩ Việt Nam nói chung, của hoạ sĩ Việt Nam nói riêng, vào mùa thu năm 1946. Trên các nẻo đường kháng chiến, từng nhóm văn nghệ được thành lập hoạt động trong các Hội Văn nghệ cách mạng.
Ở Việt Bắc có hoạ sĩ Tô Ngọc Vân, Trần Văn Cẩn, Nguyễn Khang, Trần Đình Thọ, Huỳnh Văn Thuận, Nguyễn Tư Nghiêm, Nguyễn Sáng, Dương Bích Liên... Nơi đây đã trở thành một trung tâm văn hóa nghệ thuật cách mạng tại thủ đô kháng chiến với Trường Mỹ thuật Việt Nam do họa sĩ Tô Ngọc Vân làm Hiệu trưởng. Vào thời kỳ này, đã có không ít những cuộc triển lãm được tổ chức. Đồng thời, nhiều cuộc tranh luận sôi nổi về hội họa đã diễn ra. Nhìn chung, tất cả những hoạt động nói trên đều thể hiện một khuynh hướng sáng tác mới đã được khẳng định trong Đề cương văn hoá Việt Nam của Đảng ta là: dân tộc, khoa học và đại chúng.
Các nhóm nghệ sĩ ở Khu Ba với sự có mặt của các hoạ sỹ Lê Quốc Lộc, Lương Xuân Nhị, Phan Thông, Mai Văn Nam, Mai Văn Hiến...; ở Khu Bốn với Nguyễn Văn Tỵ, Nguyễn Sỹ Ngọc, Nguyễn Văn Bình, Nguyễn Đức Nùng, Phạm Văn Đôn... những tác giả của những tác phẩm về sự nghiệp kháng chiến gian khổ nhưng hết sức vẻ vang của quân và dân ta.
Năm 1949, tại Xưởng họa Khu Bốn, các tác phẩm sơn đắp Hạnh phúc của nhà điêu khắc Nguyễn Thị Kim và hoạ phẩm sơn mài Cái bát của Nguyễn Sỹ Ngọc ra đời, đã gây được những ấn tượng sâu sắc về nghệ thuật tạo hình cách mạng Việt Nam.
Tại mảnh đất khô cằn Nam Trung Bộ, các họa sĩ Nguyễn Đỗ Cung, Văn Giáo, Hoàng Kiệt, Dương Hướng Minh, Nguyễn Thế Vinh… đã ghi lại chiến công của những du kích ở La Hai, Bồng Sơn, Nho Bản, Tuy Hòa. Tác phẩm Du kích tập bắn của Nguyễn Đỗ Cung, cùng với những tác phẩm của các nghệ sỹ Nam Bộ như Diệp Minh Châu, Trần Văn Lắm, Huỳnh Văn Gấm… đã để lại những dấu ấn sâu sắc trong lịch sử hội họa hiện đại về chiến tranh cách mạng Việt Nam.
Các họa sĩ Nam Bộ đã dành phần lớn tài năng của mình để sáng tác về Chủ tịch Hồ Chí Minh. Trong số này, tác phẩm Bác Hồ với ba cháu thiếu nhi Bắc, Trung, Nam của Diệp Minh Châu là một họa phẩm hết sức có giá trị.
Ngày nay xem lại những tác phẩm nghệ thuật tạo hình về đề tài chiến tranh - cách mạng ra đời trong những năm tháng kháng chiến chống Pháp chúng ta mới thấy được tư chất lẫn tình cảm của họa sĩ Việt Nam khi họ ý thức được trách nhiệm công dân trước vận mệnh của Tổ quốc.
Cuộc sống hiện thực đa dạng của sự nghiệp đấu tranh anh dũng vì độc lập dân tộc đã đem lại cho các nghệ sĩ đương thời niềm say mê sáng tạo những hình tượng nghệ thuật cách mạng, và các tác phẩm này lại trở thành những bằng chứng sinh động của lịch sử đấu tranh cách mạng hào hùng của dân tộc.
Sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống Pháp, trong những năm 60 của thế kỷ XX, các họa sĩ Việt Nam lại có thời gian để chiêm nghiệm con đường nghệ thuật mà mình đã đi qua để bước sang một thời kỳ sáng tác mới. Cũng từ đó bắt đầu tạo lập một nhân sinh quan, một khuynh hướng nghệ thuật mới, trong đó tính xã hội thời đại như một định hướng sáng tác nhất quán, phù hợp, bất biến và sẽ nở rộ vào những thập kỷ tiếp theo với trào lưu nghệ thuật Hiện thực Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam.
Từ thời kỳ chống Mỹ cứu nước cho đến nay, các nghệ sỹ tạo hình Việt Nam vừa sáng tác về đề tài chiến tranh nhưng đồng thời cũng dành phần lớn thời gian đi vào các đề tài bảo vệ Tổ quốc, xây dựng Chủ nghĩa xã hội và các mặt sinh hoạt đời sống xã hội. Dù sử dụng những thể loại nghệ thuật khác nhau, sáng tác theo những khuynh hướng và chất liệu khác nhau, các họa sĩ hiện đại Việt Nam - bằng tài năng và sự miệt mài trong lao động nghệ thuật - đã và đang tạo nên một nền hội họa Việt Nam mới với nhiều tác phẩm in đậm những quan niệm mỹ cảm vừa mang tính dân tộc, vừa thể hiện những khuynh hướng mỹ thuật đương đại.
Điểm qua lược sử mỹ thuật Việt Nam nói trên, chúng ta có thể thống nhất một luận điểm cơ bản, đó là: nền mỹ thuật Việt Nam có cội nguồn từ rất sớm, được nuôi dưỡng, kế thừa và phát triển không ngừng qua các thời kỳ lịch sử và còn để lại những di sản hết sức quý giá.
Cho đến nay, trải qua bao thế kỷ đầy biến động, phải thường xuyên chịu những tác động và ảnh hưởng của thiên nhiên và của con người, nhưng nhiều di sản mỹ thuật có giá trị vẫn trường tồn với thời gian để khẳng định thêm sức sống của bản sắc văn hoá Việt Nam.
Với những giá trị đặc biệt như thế, những di sản mỹ thuật này đòi hỏi phải được gìn giữ, bảo vệ để lưu truyền lại cho các thế hệ mai sau như những tài sản vật thể và phi vật thể quý giá - hành trang bước vào tương lai của cộng đồng các dân tộc Việt Nam. mà các hoạt động đào tạo về mỹ thuật ở nước ta hiện nay đã và đang có những vai trò hết sức quan trọng./.
T.Q.B
(Tạp chí Văn hóa học số 2 (48) - 2020)
Tài liệu tham khảo
Bình luận
Bài viết cùng chuyên mục