Tượng quan hầu trong sinh từ và lăng mộ thời Lê – Trịnh ở Bắc Bộ

Ngày đăng: 30/10/2026 Lượt xem: 203
Mặc định Cỡ chữ

TƯỢNG QUAN HẦU TRONG SINH TỪ VÀ LĂNG MỘ

THỜI LÊ - TRỊNH Ở BẮC BỘ

 

Quách Thị Ngọc An


1. Đôi nét về điêu khắc tượng quan hầu trong sinh từ và lăng mộ ở đồng bằng Bắc Bộ

Nghệ thuật kiến trúc sinh từ và lăng mộ ở Bắc Bộ thời Lê-Trịnh (thế kỷ XVII-XVIII) có một diện mạo khá đặc trưng. Là tác phẩm nghệ thuật mà các vị quan để lại cho đời trước khi họ về nơi chín suối, lăng mộ nơi đây tập trung mọi ước vọng về cuộc sống được biểu hiện bằng ngôn ngữ hình khối, thể hiện mọi luồng tư tưởng được dung hòa trong đời sống tinh thần con người. Dạng lăng mộ kết hợp sinh từ này còn khá nguyên vẹn cả về hệ thống kiến trúc, điêu khắc, thể hiện quy mô bề thế và nghệ thuật xây dựng, tạo tác tinh tế. Tuy nhiên, số lượng lăng mộ và di vật thuộc thế kỷ XVII-XVIII mà ngày nay chúng ta có thể biết được là rất khiêm tốn so với lịch sử vốn có ở vùng đất này.

Giai đoạn Lê-Trịnh cũng là thời kỳ mà nghệ thuật xây dựng lăng mộ và tạo tác đá trong kiến trúc dân gian ở Bắc Bộ đạt đến đỉnh cao. Chủ nhân của các lăng mộ nơi đây là những vị quan của triều đình, phần lớn đều tham gia chiến trận, lập được nhiều công trạng, được ban thưởng nhiều nên giàu có, đặc biệt là các võ quan - hoạn quan ở các thế kỷ XVII-XVIII. Tuy họ không có ý tưởng tạo nên một tác phẩm kiến trúc thể hiện sự hoành tráng vì sợ phạm vào các quy định nghiêm ngặt của triều đình, nhưng kiến trúc mỗi khu sinh từ, lăng mộ vẫn được khẳng định trong không gian như một vùng lãnh thổ được xác lập. Chủ nhân của các lăng mộ và nghệ nhân thế kỷ XVII-XVIII biết đặt mình trong mối quan hệ ấy, tạo nên mỗi khu sinh từ, lăng mộ không quá vĩ đại và cũng không quá khiêm nhường. Từng công trình dựng lên đủ đại diện cho chủ nhân của nó, đồng thời phản ánh về một khía cạnh của văn hóa nghệ thuật trong một thời kỳ lịch sử.

Hầu hết các sinh từ, lăng mộ giai đoạn này có đường thần đạo xuyên suốt từ cổng vào cuối quần thể lăng, các công trình kiến trúc đều được sắp xếp đăng đối hoặc cân đối theo lối sắp đặt các hạng mục công trình trong hoàng cung. Xen kẽ với những kiến trúc đó, hai bên tả hữu là tượng hai hàng quân canh gác của triều đình, gồm cả linh thú và quan hầu với trang phục tề chỉnh, trang nghiêm, đúng tư thế của hàng cận thần. Tượng quan hầu được chạm trổ khá công phu. Giai đoạn nửa đầu thế kỷ XVII, số lượng lăng mộ còn lại không nhiều, tượng thời kỳ này thô chắc, không sử dụng nhiều yếu tố trang trí mà nhấn mạnh vào vẻ đẹp tự thân của khối hình, điển hình là tượng quan hầu ở sinh từ Nguyễn Ngọc Trì (Hà Nội). Đến nửa sau thế kỷ XVII, số lượng lăng mộ nhiều hơn, điêu khắc chuyển nhẹ, nhấn mạnh vào một vài yếu tố trang trí chính trong bố cục tổng thể tác phẩm như tượng ở lăng họ Ngọ (Bắc Giang), lăng Vũ Hồng Lượng (Hưng Yên). Sang thế kỷ XVIII, việc xử lý khối và bề mặt tượng trong lăng mộ không cô đúc mà mở ra, lan ra khắp trên tác phẩm làm hấp dẫn con mắt người xem. Lăng mộ cùng nghệ thuật điêu khắc thời kỳ này nở rộ với số lượng lớn, tiêu biểu là điêu khắc ở các lăng Dinh Hương, lăng Bầu (Bắc Giang), lăng Phạm Mẫn Trực, lăng Phạm Đôn Nghị (Hà Nội), lăng Phạm Huy Đĩnh (Thái Bình), lăng Phú Đa (Vĩnh Phúc), lăng Vũ Tiên Công (Hưng Yên)… Đặc điểm của điêu khắc tượng quan hầu thế kỷ XVIII đó là khuynh hướng hiện thực, khắc sâu tính cách nhân vật. Khuynh hướng này cần sự sắc nét, chắc tay ở từng chi tiết nhưng lại không làm tách bạch, mâu thuẫn trong tổng hòa, tương quan chung. Tượng quan hầu và tượng thú ở tất cả các lăng mộ thuộc thế kỷ XVII-XVIII không sử dụng kỹ thuật lắp ghép mà hầu hết được hình thành trên khuôn hình là những khối đá đặc nguyên tảng. Chất liệu phổ biến là đá xanh. Để càng lâu thì loại đá này càng nhẵn và mịn, đặc thù của nó là bị bào mòn theo thời gian một cách đồng nhất và điều đó tạo nên chất cảm đặc biệt của chất liệu này.

Nếu như trong giai đoạn trước, các tượng trong lăng được quy định chặt chẽ về số lượng và thể loại, cũng như đề tài, vị trí đặt để… thì điêu khắc trong lăng mộ thế kỷ XVII-XVIII về số lượng và đề tài mang tính chất tự do hơn. Lăng Phạm Mẫn Trực (Hà Nội) chỉ có 2 tượng voi; lăng Phạm Đôn Nghị (Hà Nội) chỉ có 2 cặp tượng người đứng cạnh ngựa; lăng Giáp Trinh Tường (Bắc Giang) có 6 tượng với 4 tượng người, 2 tượng chó; lăng Phạm Huy Đĩnh (Thái Bình) có 14 tượng với 10 tượng quan hầu, 2 tượng ngựa và 2 tượng voi; lăng Dinh Hương (Bắc Giang), ngoài 2 nhóm tượng võ quan dắt ngựa, 2 tượng võ sĩ, còn có cả 2 tượng người hầu gái cầm quạt, ôm tráp cùng với 6 tượng thú... Với loại tượng quan hầu, có lăng toàn tượng nữ như lăng Giáp Đăng Luân (Bắc Giang), có nơi thì có cả quan hầu nam và nữ đứng xen kẽ như sinh từ Nguyễn Ngọc Trì (Hà Nội), có di tích chỉ có tượng nam như lăng Phạm Huy Đĩnh (Thái Bình). Ngay trong số tượng nam võ sĩ thì các tượng cũng cầm các vũ khí khác nhau như người cầm gươm, người cầm trùy… Sự lựa chọn các tượng thú để trong các lăng cũng khác nhau, có lăng làm tượng voi, tượng ngựa, có lăng thì lại không; mỗi lăng đều có tượng chó gác cổng, nhưng đôi khi có lăng còn thêm cả tượng nghê, kỳ lân, sấu...

Nghệ thuật điêu khắc lăng mộ thời kỳ này khá đa dạng về loại hình, loại thể và hình thức thể hiện. Đã có tượng nhóm, tượng đơn lẻ; sự sắp đặt có cả quay ngang, quay dọc, tỷ lệ được thay đổi to, nhỏ sinh động hai bên đường thần đạo; có thêm hình thức phù điêu võ sĩ chạm trên kiến trúc ở những vị trí khác nhau. Sự kết hợp nhóm tượng gần các đồ thờ, khu mộ làm cho không gian lăng thay đổi, sống động hơn. Tác phẩm điêu khắc chiếm số lượng lớn nhất thuộc về tượng tròn, một phần khác cũng khá phát triển về phù điêu. Ngoài ra, thời kỳ này cũng đã có sự thay đổi về hệ thống tượng ở một vài di tích, tạo nên sự phong phú của bố cục chung toàn thể khu tưởng niệm của lăng mộ, sinh từ. Trong số các lăng mộ, sinh từ thế kỷ XVII-XVIII, có một trường hợp đặc biệt thuộc về hệ thống điêu khắc là ở sinh từ Nguyễn Ngọc Trì (Hà Nội). Ở nơi đây, thay vì đăng đối hai bên đường thần đạo thường là hai hàng tượng thì lại có đến bốn hàng tượng xếp đăng đối, trong đó có sự thay đổi xen kẽ giữa quan hầu nam và quan hầu nữ. Ta có thể thấy hiện tượng này ở thế kỷ XIX tại lăng của vua Khải Định (Huế), một lăng mộ có bố cục với bốn hàng tượng tương đương.

Sự sắp đặt của hệ thống điêu khắc lăng mộ Việt Nam nói chung và điêu khắc lăng mộ thời Lê-Trịnh nói riêng không phải là sự ngẫu nhiên mà có chủ ý nhằm biểu hiện ý tưởng về thế giới bên kia. Trước hết, tác phẩm điêu khắc lăng mộ là sự mô phỏng lại trật tự triều đình với mong muốn tiếp tục duy trì quyền lực của chủ nhân các lăng mộ ấy sau khi chết. Cách bài trí đăng đối hai bên đường thần đạo là từng cặp tượng người, tượng thú trong tư thế chầu hầu, gồm đủ từ quan văn, quan võ, võ sĩ, giám mã, đến người hầu cầm quạt, ôm tráp… Xen kẽ với tượng người, những cặp tượng thú cũng trong tư thế thủ phục. Từ ngoài cổng vào trong khu thờ thường có các cặp tượng, gần phía cổng thường là tượng thú thật như: chó, voi, ngựa. Sát với hương án, sập thờ là những cặp thú tưởng tượng như nghê, sấu, kỳ lân…

Tượng quan hầu trong điêu khắc lăng mộ là điểm nhấn quan trọng định hình vị thế của nghệ thuật lăng mộ cũng như vai vế của chủ nhân. Hệ thống tượng tròn với đề tài là người hầu, quan hầu hay tượng người dắt ngựa, tượng võ sĩ... trong không gian lăng mộ thời Lê-Trịnh có số lượng nhiều và có thể chia làm hai dạng. Một là tượng quan hầu đơn, có thể là quan văn hay quan võ đứng độc lập. Hai là dạng tượng nhóm chủ yếu là quan hầu đứng cạnh hoặc dắt ngựa. Để nhận dạng, phân biệt mối liên hệ của hai hình thức này, ta chỉ có thể căn cứ vào khối đá, là một khối của một nhân vật hay là một khối được đục chạm hai hình tượng kết hợp. Việc nhận dạng ý nghĩa về vai trò của tượng hầu ta chỉ có thể dựa vào một số đặc điểm trên phục sức của tượng, các môtíp trang trí ở trang phục, giầy, búi tóc, đặc biệt là trên tay có cầm các loại hộp hay các binh khí… Nếu là cầm binh khí thì ắt hẳn là quan võ hoặc lính hầu. Còn nếu hai tay bưng hộp thì tức là quan văn, với vai trò đi theo hầu chủ nhân, và liên quan tới các công việc như chắp bút hay đựng những mẫu giấy tờ quan trọng khi đi làm việc… Trong bài viết này, tôi thống nhất dùng một tên gọi chung tượng quan hầu cho tất cả các tượng người trong lăng mộ mang ý nghĩa đơn lẻ của từng dạng tượng như: quan văn, quan võ, võ sĩ, tượng hầu, giám mã,…

2. Ngôn ngữ điêu khắc thể hiện trên một số tượng quan hầu tiêu biểu

2.1. Tượng đơn

Tượng quan hầu nam

Trong tổng số tượng quan hầu của điêu khắc lăng mộ thời Lê-Trịnh ở Bắc Bộ, thể loại tượng quan hầu nam đứng độc lập chiếm số lượng nhiều nhất và phổ biến ở hầu hết các lăng. Tượng dạng này trong mỗi lăng mộ không theo một quy định cụ thể về số lượng, thể loại hay hình thức thể hiện, bao gồm cả quan võ và quan văn. Lăng Phú Đa (Vĩnh Phúc) có 12 tượng; lăng Phạm Huy Đĩnh (Thái Bình) có 10 tượng; lăng Bầu (Bắc Giang), sinh từ Nguyễn Ngọc Trì (Hà Nội), lăng Vũ Tiên Công (Hưng Yên) đều có 8 tượng; lăng Giáp Trinh Tường, Từ vũ Ngạn Trung Hầu (Bắc Giang) cùng có 4 tượng; lăng họ Đỗ (Bắc Ninh), lăng Quận Vân (Hà Nội) và lăng họ Vũ (Nam Định) có cùng số lượng là 2 quan hầu... Với số lượng nhiều di vật cùng nghệ thuật biểu hiện trên tác phẩm, thể loại tượng tròn diễn tả quan hầu nam đã tạo nên những thành công nổi bật, phản ánh một trình độ cao về chạm khắc và trang trí trên đá thời Lê-Trịnh. Đó là sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa việc thể hiện những mảng khối với đặc tả chi tiết, giữa bố cục toàn thể với thể hiện từng bộ phận trong tạo hình.

Đại diện cho điêu khắc quan hầu nam giai đoạn đầu thế kỷ XVII là 8 pho tượng trong sinh từ Nguyễn Ngọc Trì (Hà Nội) có chiều cao từ 1,20m đến 1,40m. Ngôn ngữ nghệ thuật tạo hình trên mỗi pho tượng quan hầu nam nơi đây thể hiện sự mộc mạc, hồn nhiên với cách biểu hiện khối cô đúc. Chúng mang vẻ thô chắc phản ánh thẩm mỹ dân gian không cầu kỳ, không diêm dúa mà chân chất, thô mộc. Tượng đều được làm từ các khối đá mỏng, tỷ lệ cơ thể người không cân đối, chủ yếu chú trọng phần đầu, mũ, mặt, thân, còn phần chân, tay thì rất ngắn, thể hiện một phong cách có xu hướng dân gian, rất hồn hậu, mang tính giản dị, đơn sơ mặc dù tạc những nhân vật có địa vị trong xã hội mang tước hầu, bá,… Bản chất các tượng trong sinh từ này đều mang tính chân dung và có tên khắc trên ngực áo như: Lạc Khê bá, An Phù bá, Thạch Dũng bá... Với ngôn ngữ điêu khắc mang tính khái quát, toàn bộ các tượng quan hầu nam nơi đây như bị ép vào khối đá cỡ nhỏ và nhỡ, và ít mang tính động tác, kỹ thuật chế tác thô sơ. Đặc điểm nổi bật ở tượng trong sinh từ Nguyễn Ngọc Trì là ít tính mô tả, cách đục chân thực, hồn nhiên, mang tính dân gian như tượng lăng mộ ở Lam Kinh (Thanh Hóa) - dòng điêu khắc thuộc thế kỷ XV, XVI rơi rớt sang thế kỷ XVII. Đặt trong dòng chảy chung của điêu khắc thế kỷ XVII-XVIII, điêu khắc ở sinh từ Nguyễn Ngọc Trì dường như đưa ra một tuyên ngôn khác về thẩm mỹ khi bỏ qua hết sự mềm mại, uyển chuyển thường thấy trong điêu khắc truyền thống. Thay vào đó là thô phác, khỏe khoắn, chắc chắn, thể hiện một quan niệm rằng, sự giản đơn, thô, mộc cũng là một vẻ đẹp trong nghệ thuật. Mặc dù được tạc từ các khối đá nhỏ, kỹ thuật chế tác đơn sơ nhưng tượng quan hầu nơi đây lại có nhiều nét đặc sắc, với nhiều chân dung sinh động. Mỗi pho tượng đều mang một khuôn mặt khá biểu cảm với những cảm xúc vui hoặc buồn, nghiêm trang hay hớn hở… Ấn tượng nhất trong số đó có lẽ phải kể đến tượng Thạch Dũng bá và An Phù bá. Hai pho tượng này được đặt đối xứng hướng vào nhau qua đường thần đạo, cho thấy sự đa dạng về tính cách con người với sự thể hiện khác nhau khi một người vô cùng nghiêm túc, một người thì lại thoải mái.

Tiếp nối sự phát triển của điêu khắc tượng tròn, tiêu biểu cho giai đoạn nửa sau thế kỷ XVII là điêu khắc quan hầu lăng họ Ngọ (Bắc Giang).

Lăng họ Ngọ (Bắc Giang) có một cặp tượng quan hầu nam cao 1,48m, khuôn mặt tròn to, hơi bẹt, cằm liền vai và ức, không mô tả cổ, mũi tẹt, ria mép dài vểnh sang mang tai, râu có vẻ ngắn so với tương quan. Nhìn chung, cả khối tượng vẫn còn chưa cân đối, một phần khối phẳng dẹt giống như tượng ở sinh từ Nguyễn Ngọc Trì (Hà Nội) do còn bị lệ thuộc vào khối đá định trước. Tuy so với tượng quan hầu ở sinh từ Nguyễn Ngọc Trì thì tỷ lệ tượng lăng họ Ngọ đã nhỉnh hơn, nhưng so với các lăng mộ khác cùng ở nửa sau thế kỷ XVII và trong thế kỷ XVIII thì tượng quan hầu lăng họ Ngọ vẫn bé nhỏ về tỷ lệ, thiếu sự trau chuốt, cân xứng về tạo hình, và chưa nhấn mạnh được cái uy của một vị quan mặc dù tượng có hai chân rộng bằng vai, tư thế đứng thẳng, mắt tròn với dáng điệu đang hành lễ. Nhưng cái đạt được của tượng lại nằm ở tinh thần trung thành, cung kính, trang nghiêm, trầm mặc, đang tập trung hành lễ.

Sang đến thế kỷ XVIII, điêu khắc quan hầu nam có sự thay đổi lớn. Các pho tượng hướng đến việc tả con người theo xu hướng hiện thực với hình thể đạt đến mức độ hoàn mỹ, thể hiện kết quả của kỹ thuật chạm khắc chắc tay. Về tỷ lệ, các tượng có chiều cao hơn hẳn giai đoạn trước, 10 tượng võ quan ở lăng Phú Đa (Vĩnh Phúc) cao xấp xỉ 1,70m, võ sĩ canh cổng ở lăng Dinh Hương (Bắc Giang) cao 1,80m, cặp tượng võ sĩ lăng họ Vũ (Nam Định) cao 1,82m,... Tượng quan hầu nam ở các sinh từ, lăng mộ đều tăng lên với số lượng vượt trội. Sự thay đổi của thể loại tượng này thể hiện ở sự đa dạng về phong cách chạm khắc, cách lựa chọn thể hiện trang phục, xu hướng thể hiện chân dung... Trang phục quan hầu chia làm hai dạng chính là quan hầu mặc áo choàng dài và quan hầu mặc áo giáp. Ở hai kiểu trang phục này, mỗi pho tượng cũng được thể hiện không giống nhau. Các đồ vật hay vũ khí đi kèm với nhân vật cũng nhiều loại. Sự thay đổi về khuynh hướng chạm khắc khá rõ rệt, mỗi tác phẩm đều hướng tới việc biểu hiện cơ thể theo mẫu nào đó cụ thể, các tượng quan hầu chân thực đến mức rõ cả việc họ béo hay gầy, già hay trẻ, chú ý nhất đến chân dung với sự đặc tả tính cách, thái độ khá rõ rệt. Đặc biệt, việc nhấn mạnh tâm trạng của nhân vật, đôi khi như là mục đích rõ ràng mà các nghệ nhân hướng tới, như trường hợp ở từ vũ Ngạn Trung Hầu (Bắc Giang) có 4 quan hầu nam, mỗi pho tượng được khắc họa trong một trạng thái cảm xúc rất rõ: nghiêm trang, nhíu mày, cười tươi và đang khóc...

Giai đoạn này, có nhiều trường hợp, kiến trúc cung điện, dinh thự quý tộc đi kèm với sinh từ - nơi thờ khi còn sống và lăng mộ. Một trong số đó là lăng Phú Đa (Vĩnh Phúc) - sinh từ của hoạn quan Huân công triều Lê-Trịnh tên là Nguyễn Danh Thưởng, còn gọi là dinh Quan Thưởng. Tượng quan hầu nam trong sinh từ này có 2 võ sĩ cầm chùy, 2 võ sĩ cầm kích, 2 võ sĩ cầm mác cán dài, 2 võ sĩ cầm kiếm, 2 võ sĩ cầm đao và 2 tượng quan văn tay cầm bút. Sự khác nhau về trang phục của quan võ và quan văn là đương nhiên, nhưng ngay cả trang phục của 5 cặp tượng võ sĩ cũng được thể hiện không giống nhau mà mỗi tượng mỗi vẻ. Tuy nhiên, có một sự khác biệt khá thú vị ở tượng quan hầu nam trong di tích này. Các cặp tượng võ sĩ đứng chầu, đáng lẽ ra theo logic thông thường sẽ phải được thể hiện sự dữ dội về tư thế và thái độ thì ở đây, các tượng được chạm khắc với nhiều khối tròn, tạo nên sự nhẹ nhàng, mềm mại, khuôn mặt các tượng này đều thể hiện sự hiền từ. Trái lại, tượng quan văn ngồi bên trong tòa thờ lại nhấn mạnh chân dung hai nhân vật, dù nhiều tuổi, nhưng khá mạnh mẽ về tính cách với mày ngài, mắt xếch, lưỡng quyền cao, ria mép vểnh lên, chòm râu chạm khắc sắc nét... Các khối thể hiện phần đầu, mũ, vai, thân đều nhấn mạnh ở những hình khối kỷ hà, tuy nhiên, tượng vẫn không bị khô cứng bởi được phối hợp với sự mềm mại từ những đường lượn sóng chạy suốt ở tay áo và thân áo chỉ dừng lại ở hai tay nhân vật khi nghệ nhân thể hiện họ cầm bút và cầm cuốn sách trên bàn tay. Phía trước hai vị quan hầu đặt hai bàn làm việc bằng đá hình hộp vuông vức. Tìm hiểu trên văn bản còn lại trong sinh từ, được biết hai tượng quan văn đang ngồi là hai quan trung tố, tức là hai vị chuyên về việc tố tụng hình sự trong dinh Quan Thưởng. Vì lẽ đó, có lẽ các nghệ nhân đương thời thể hiện sắc mặt, thái độ, cử chỉ… mà họ thường thấy trong công việc mà hai vị này đảm nhiệm xưa kia.

Tượng quan hầu nữ

Tượng quan hầu nữ có số lượng nhiều nhất trong số những sinh từ, lăng mộ thời Lê-Trịnh hiện còn ở Bắc Bộ là tượng ở sinh từ Nguyễn Ngọc Trì (Hà Nội), có đến 8 tượng quan hầu nữ ở nơi đây. Về phong cách, chúng đại diện cho tượng nữ giai đoạn nửa đầu thế kỷ XVII. Cùng với kiểu thức các tượng quan hầu nam đã đề cập ở trên, các pho tượng quan hầu nữ ở di tích này cũng nằm trong một cấu trúc thô mộc, không khai thác những đường lượn, đường cong mà toàn thân làm thành một khối lớn, cả cơ thể là sự kết hợp ăn ý giữa các khối và nhiều đường kỷ hà, xác lập sự chắc chắn, không gia giảm thêm chi tiết rườm rà. Tượng có đầu hình vuông nhỏ, thân hình vuông lớn, chân hình chữ nhật, bệ cũng để nguyên hình chữ nhật mà không gọt tỉa. Tuy nhiên, so với các tượng nam thì tượng quan hầu nữ có hình thức thể hiện phong phú hơn, có tượng trùm khăn, có tượng búi tóc và có mũ nhỏ hai múi hoặc một múi, hoặc dùng chụp chỏm tóc. Cách thức tạo tác chân dung của mỗi tượng nữ lại có một nét lạ, thể hiện rõ đặc điểm riêng và có phần hấp dẫn, cuốn hút hơn so với các tượng nam. Phần khuôn mặt của tượng nữ được đầu tư công phu hơn khi chạm trổ và tô màu cho mắt, mũi, môi của mỗi nhân vật. Những nương hầu Mai Hoa, Minh Hoa, Lan Hoa này phần lớn đều được thể hiện theo đúng tiêu chí vẻ đẹp của phụ nữ ngày xưa với cổ kiêu ba ngấn, mắt lá dăm, lông mày lá liễu… và nét mặt của họ có vẻ tươi tắn, không trang nghiêm như đa số tượng nam. Phần đầu và chân dung của tượng nữ được chuốt hơn bởi những đường lượn cong nhưng phần thân, tay, chân vẫn được thể hiện trong những khối kỷ hà. Pho tượng, có vẻ đẹp cầu kỳ và được đầu tư về chi tiết là tượng Minh Hoa nương. Khuôn mặt trái xoan của Minh Hoa nương toát lên sự dịu dàng, đôn hậu với những nét chạm nhẹ nhàng, khuôn mặt được đặt gọn vừa trong trọn vòng ôm của mái tóc. Phía trên trán, tóc được rẽ ngôi đôi mềm mại, phần búi tóc được chia làm hai múi trên đỉnh đầu khá điệu đà. Trong tương quan với các tượng thì tượng Minh Hoa nương được làm khá kỹ về nét mặt, bàn tay và cả những trang trí trên trang phục.

Cho đến nay ở Bắc Bộ chưa tìm thấy một tượng quan hầu nữ nào có niên đại nửa sau thế kỷ XVII, thể loại này xuất hiện trở lại vào đầu thế kỷ XVIII với phong cách hoàn toàn khác hẳn. Tượng giai đoạn này được thể hiện theo khuynh hướng hiện thực, từng chi tiết trên chân dung cũng như trang phục của nhân vật được mô tả cụ thể. Yếu tố trang trí cũng được đề cao trên bề mặt khối những tác phẩm quan hầu nữ thời kỳ này. Hiện tại, những tượng được nhắc đến nhiều nhất là 2 tượng ở lăng Dinh Hương, 2 tượng ở lăng họ Hà và 4 tượng ở lăng Giáp Đăng Luân. Cả ba di tích này đều nằm ở tỉnh Bắc Giang.

Ở lăng Dinh Hương có hai tượng hầu nữ được đặt ở trước ban thờ. Hai nữ quan hầu được bố trí đứng ở hai góc ngoài cửa đàn tế, quay mặt vào nhau, cạnh đó là sập đá có đặt ngai thờ bên trên. Cả hai tượng đều cao 0,90m trong trang phục áo vải dài, phủ kín vai và gáy, chân đi đất. Xét về tỷ lệ chung của tượng trong lăng Dinh Hương thì hai tượng này nhỏ hơn so với các khối tượng có ở lăng nhưng được khắc họa rất chi tiết như tượng chân dung. Nếu như toàn bộ bức tượng được cách điệu từ tỷ lệ cơ thể, trang phục, vật dụng thì khuôn mặt tượng lại mang tính chân dung, nó được tả kỹ với khối thực của mắt, mũi, miệng. Về tạo dáng chung cả hai tượng này, trước hết, có thể nhận thấy tượng có dáng thấp lùn do cách tạo hình chân ngắn. Tuy dáng đứng, trang phục có giống nhau, nhưng sự khác nhau về vật dụng của mỗi người (người cầm quạt, người ôm tráp) với dáng tay, cách tạo hình khối tượng đã tạo nên sự thay đổi vui mắt hơn. Vị hầu nữ bên trái lông mày thanh, mắt đẹp, mũi cao mặc áo vải dài, chân đi đất, chiếc mũ được cách điệu như những lọn tóc buông mềm xuống bờ vai. Trong dáng đứng ngay ngắn, nghiêm trang, cung kính, bức tượng vẫn toát lên vẻ sinh động nhờ cách tạo hình chiếc quạt với hình dáng của chiếc lá có sống và gân lá nổi cao, giảm bớt sự đơn điệu của bức tượng. Người hầu nữ bên phải bưng chiếc tráp khối hộp chữ nhật đặt ở vị trí ngang bụng. Bàn tay trái đỡ dưới hộp tráp, tay phải giữ ngang đầu hộp, để hở những ngón thon dài, đẹp. Mặt tượng hơi ngửa trên chiếc cổ cao, áo dài gần kín chân với ve cổ cánh sen cắt rất khéo xòe ra trùm kín bờ vai tròn lẳn…

Thể loại tượng nữ quan hầu còn xuất hiện ở lăng họ Hà, nhưng với một hình thức thể hiện khác. Tượng nữ quan ở đây có tỷ lệ giống như người thật, cao 1,62m, biểu hiện một võ quan với vẻ giản dị mặc áo thụng dài, ngang bụng thắt nút hình hoa, chân đi giầy, chiếc mũ cũng đơn sơ kiểu nửa mũ, nửa khăn ôm lấy đầu và gáy. Hai nữ quan cầm một cây gậy dài chéo ngang người. Tay áo rộng nhiều nếp buông dài trên nền áo phẳng gợi nên một vẻ thánh thiện.

Sang đến tượng nữ quan lăng Giáp Đăng Luân, số lượng đã tăng lên 4 người, chất phô trương bộc lộ rõ. Trang phục của quan hầu nữ ở đây hết sức cầu kỳ, áo giáp trụ, đai ngọc, nẹp cổ áo chạm nổi cúc tròn, đinh đồng từ cổ xuống đai lưng; vật dụng đi kèm cũng phức tạp: cây côn, bút lông, ấm nước… cho thấy đây là những vị nữ quan chuyên phục vụ trong cung đình hoặc phủ quan lại. Quan hầu nữ ở lăng Giáp Đăng Luân được đặt đứng lễ ở bên trong gian giữa tòa Tiền tế, gần với vị trí của bốn cây cột cái. Khác với dáng thấp nhỏ của người hầu lăng Dinh Hương, hay dáng béo mập của quan hầu nữ lăng họ Hà, cả bốn tượng nữ ở lăng Giáp Đăng Luân được tạo dáng thanh tú, cao ráo với tỷ lệ chiều cao đã nhỉnh hơn so với tượng ở các lăng khác, 4 pho tượng đều cao từ 1,65m đến 1,68m. Người nào cũng có khuôn mặt trái xoan, mũi dọc dừa với trang phục thướt tha, dải bao lưng lụa mềm mại buông dài xuống tận mũi hài càng làm tăng thêm vẻ duyên dáng, yêu kiều. Hai nữ quan gần cửa được tạo dáng gần giống nhau: Đội mũ trùm đầu xuống gáy gọn gàng, mình mặc áo giáp ngắn, cổ tròn, có nẹp nổi với hai đinh đồng, cúc bạc, gắn dọc từ cổ xuống đến đai lưng. Mắt phượng, mày ngài, miệng như nửa vành trăng khuyết. Miệng không cười nhưng nhìn nét mặt rất tươi, sáng ngời rạng rỡ. Khuôn ngực cao đầy đặn với hai bờ vai tròn thon thả, hai ống tay áo dài buông sát sườn tha thướt để hở khuỷu tay và đôi bàn tay dài. Cây côn dài dựng hơi chéo sát sườn, một tay đặt hờ trên chỏm đầu côn, còn tay kia buông thõng nắm nhẹ ngang cây côn, đứng làm duyên, làm dáng.

Như vậy, có thể thấy, trong thể loại tượng nữ quan, ở mỗi lăng có sự lựa chọn khác nhau về phong cách thể hiện. Ở lăng Dinh Hương, lăng họ Hà tính giản dị, đời thường được nhấn mạnh trên cách tạo hình, trang phục, tỷ lệ, sang đến lăng Giáp Đăng Luân, tính cầu kỳ, phô trương lại lấn át với cách tạo dáng là quan hầu nữ nhưng thuộc ngạch võ quan. Nhìn chung, những pho tượng hầu nữ ở lăng họ Hà, lăng Giáp Đăng Luân và lăng Dinh Hương ở Bắc Giang đều được làm cùng thời vào đầu thế kỷ XVIII. Đây là những pho tượng tròn mô tả quan hầu nữ độc đáo được nghệ sĩ điêu khắc cổ tạo tác rất thành công, đẹp, có hồn thể hiện tài năng tuyệt vời của người nghệ nhân dân gian xưa.

2.2. Tượng nhóm

Điêu khắc ở sinh từ, lăng mộ trong lịch sử phát triển nói chung, dù là tượng người hay tượng thú, thường được chạm ở dạng tĩnh lặng, nghiêm trang, đứng đơn chiếc, độc lập, ít có trường hợp các tượng được bố trí đặt cạnh nhau hoặc có liên kết gắn bó với nhau. Tượng nhóm trong sinh từ, lăng mộ thời Lê-Trịnh là những trường hợp khá đặc biệt, hiếm hoi trong lịch sử phát triển của nghệ thuật điêu khắc trong loại hình di tích này.

Ở thế kỷ XVII, tượng loại này được tìm thấy với nhóm hai quan hầu nam ở lăng Vũ Hồng Lượng (Hưng Yên). Điểm đặc biệt ở đây là hai nhân vật được đục thành tượng tròn trên một khối đá, hai tượng đôi này không đặt dưới đất như tượng quan hầu ở các lăng mộ khác, mà được gắn với thành phần kiến trúc lan can của đài thờ, có mộng khớp với mộng của lan can và có mộng để cắm xuống mặt đá của đài thờ. Do lăng mộ trước đây chưa có sự đầu tư và quan tâm nhiều nên cặp tượng đôi này đã bị đánh cắp. Tuy nhiên, trước đó, các nhà nghiên cứu và sưu tầm đã thực hiện được phiên bản của nhóm tượng này và hiện nay, phiên bản đang được trưng bày tại bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam. Phiên bản có tỉ lệ chuẩn với bản gốc, chiều cao khoảng 65cm, bề dày 50cm, thể hiện nhóm gồm một quan văn và một quan võ.

 Những nhóm tượng hiện còn đều có niên đại nửa đầu thế kỷ XVIII là tượng ở lăng Phạm Đôn Nghị (Hà Nội) và ở lăng Dinh Hương (Bắc Giang). Điển hình nhất cho việc tạo nhóm là các nghệ nhân sử dụng sự kết hợp giữa pho tượng người và tượng ngựa, nếu sát cạnh nhau để tạo thành một nhóm thì tiêu biểu có trường hợp ở lăng Phạm Đôn Nghị (Hà Nội) và trường hợp tượng người dắt ngựa thì chỉ có ở lăng Dinh Hương (Bắc Giang). Tượng ngựa lăng Phạm Đôn Nghị được tạo hình chắc khỏe, thân mập, căng tròn. Họa tiết trang trí tập trung diễn tả ở phần yên, yếm, cương. Mặc dù cách tạc tượng ngựa khỏe khoắn nhưng không có cảm giác khô khan là nhờ những phần trang trí mềm mại như sự sáng tạo cho vòng quanh cổ ngựa đeo một chùm lục lạc. Thân ngựa được phủ một lớp yên khá lớn, bao kín toàn bộ phần lưng và bụng. Giống như các tượng ngựa ở lăng mộ khác cùng trong giai đoạn này, bốn chân tượng vẫn còn trong một khối đá đặc với bệ, chỉ gợi tả phần ngoài cặp chân mảnh dẻ được tạc như phù điêu trên đá. Cái khối đặc tưởng chừng như nặng nề ấy lại được các nghệ nhân giải quyết một cách khéo léo bằng việc trang trí yên cương một cách khá cầu kỳ. Điều này khiến cho toàn bộ khối tượng chắc chắn hơn và vẫn giữ được vẻ thực. Tượng quan hầu được đặt sát với ngựa, ở đây, nghệ sĩ đã vận dụng khéo những mảng khối ngang là mình ngựa với khối dọc là thân người tạo nên sự đối lập để tôn nhau lên trong cùng một tổng thể. Võ quan mặc áo giáp, một tay úp lên ngực thể hiện sự trung thành, một tay nắm cây chùy dài trông rất sống động và chân thực. Tượng có chiều cao 1,45m, đầu đội mũ kim khôi, mình mặc áo giáp, chân đi giày, một tay cầm gậy, một tay để lên bụng. Trên trán tượng là một chiếc vòng, ở chính giữa là bông cúc mãn khai biểu hiện cho uy lực của giám mã. Khuôn mặt tượng kết hợp giữa tính chân dung và tính tượng trưng với hàm én, mày ngài, mũi sư tử. Hai tay được tạc trong hai tư thế khác nhau, tay trái với những ngón dài trước ngực, tay phải trong tư thế để xuôi xuống dưới, cầm cây gậy dài. Giáp phục bao phía ngoài là một chiếc áo đai khổ lớn, bên trong lớp áo này là một lớp áo lót có vạt trước và sau dài gần tới bàn chân. Phần chân tượng vẫn chưa tách khỏi khối đá, gắn với bệ tượng đặt sát bên bệ tượng ngựa.

Tuy có một số điểm khác nhau, nhưng nhóm tượng ở lăng Phạm Đôn Nghị tìm thấy sự tương đồng nhất định với cặp tượng ở lăng Dinh Hương. Trong tất cả các lăng đá thời kỳ này, chỉ hai khối tượng quan hầu dắt ngựa ở lăng Dinh Hương là liền khối giữa tượng quan hầu và tượng ngựa. Hai nhóm tượng này được đặt đứng đối diện nhau trước khu mộ. Cả hai tượng quan hầu dắt ngựa được tạo liền cùng một khối đá với ngựa, đứng ở hai chân trước, gần cổ của con ngựa. Hai quan hầu này một tay nắm vào dây cương, một tay cầm đốc gươm to bản đeo chéo bên sườn. Chân dung được mô tả khá kỹ, có lông mày xếch, sống mũi cao, ria mép ngắn vểnh lên, râu quai nón kéo dài từ mang tai xuống phủ kín ngực. Trang phục cũng được tạo tác cầu kỳ với áo thụng dài có ve cổ cao, buông thõng, tay áo chảy dài nhiều nếp được thu gọn ở nẹp cổ tay. Quần trùm gần kín mắt cá chân, hai chân đứng so le, bàn chân để trần đi đất. Có thể nói đây là những khối tượng được tạo tác công phu nhất, chi tiết, tỉ mỉ nhất, động thái chính xác và rất có thần. Ngựa ở lăng Dinh Hương là một trong những đôi ngựa cao to nhất trong điêu khắc lăng mộ ở Bắc Bộ. Cả đôi ngựa đều được thắng yên cương tề chỉnh, lớp vải lót yên trùm lưng ngựa được trang trí tỉ mỉ với hoa dây khắc nổi, hai bên yên được đeo thêm hai mặt hổ phù.

*

*       *

Điêu khắc trong sinh từ, lăng mộ thời Lê-Trịnh được phát triển trên nền tảng vững chắc từ những thế kỷ trước. Các tượng quan hầu phong phú về ngôn ngữ, thoáng đạt bởi sự biến hóa của các quy cách tạo hình. Hệ thống điêu khắc làm thay đổi không gian trong lăng, các pho tượng chiếm lĩnh và chia cắt không gian, trở thành bộ phận hữu cơ của kiến trúc, đóng vai trò chủ đạo trong việc tạo nên sắc thái riêng, diện mạo khác nhau của từng lăng mộ. Điêu khắc không chỉ tuân thủ luật đối xứng hai bên đường thần đạo mà còn thống nhất một dáng chung cung kính, tạo nên vẻ nghiêm trang, không khí trầm mặc.

Với đặc trưng không gian lộ thiên, lăng mộ ở đồng bằng Bắc Bộ đã tạo nên cái “động” cho điêu khắc lăng mộ qua từng khoảnh khắc thời gian và những chuyển biến của thời tiết, làm phong phú thêm khi tạo nên cái đối lại chất “tĩnh” đặc trưng của các tác phẩm điêu khắc. Điêu khắc lăng không chỉ tạo nên giá trị thẩm mỹ tự thân mà còn phản ánh những ý nghĩa tinh thần hàm chứa trong nó. Hệ thống tượng đã mô phỏng một tiểu triều đình với mong muốn của người đã khuất còn tiếp tục duy trì quyền lực của mình sau khi chết. Cùng với kiến trúc, điêu khắc trong lăng là một thành phần không thể thiếu, cùng hòa quyện với nhau tạo nên một tổng thể thống nhất, đem đến cho người xem một tác phẩm hoàn mỹ./.

Q.T.N.A

(Tạp chí Văn hóa học số 5 (15) - 2014)

Tài liệu tham khảo

- Quách Thị Ngọc An (2011), Nghệ thuật kiến trúc và điêu khắc lăng Phạm Đôn Nghị, Luận văn Thạc sĩ Văn hóa học, Viện nghiên cứu văn hóa, Học viện Khoa học xã hội Việt Nam.

- Trần Lâm Biền (2000), Một con đường tiếp cận lịch sử, Nxb. Văn hóa dân tộc, Hà Nội.

- Nguyễn Huy Hạnh (2004), Lăng đá Hà Bắc– kiến trúc và điêu khắc, Luận án Tiến sĩ, chuyên ngành Khảo cổ học, Viện Khảo cổ.

- Đặng Phong Lan (2003), Nghệ thuật điêu khắc lăng mộ thế kỷ XVII, XVIII ở Hiệp Hòa, Bắc Giang, Luận văn Thạc sĩ Văn hóa học, Viện Nghiên cứu văn hóa, Viện Khoa học xã hội Việt Nam, Hà Nội.

- Nguyễn Quân, Phan Cẩm Thượng (1989), Mỹ thuật của người Việt, Nxb. Mỹ thuật, Hà Nội.

Bình luận