Các Dvarapala Đồng Dương - hệ thống Lokapala đặc biệt của nghệ thuật Phật giáo Chăm Pa

Ngày đăng: 16/11/2026 Lượt xem: 6
Mặc định Cỡ chữ

 

CÁC DVARAPALA ĐỒNG DƯƠNG

- HỆ THỐNG LOKAPALA ĐẶC BIỆT CỦA NGHỆ THUẬT PHẬT GIÁO CHĂMPA

                                           PGS.TS. Ngô Văn Doanh


Kể từ sau khi được phát hiện trong cuộc khai quật lớn vào năm 1902, những bức tượng Môn thần (Dvarapala) của Phật viện Đồng Dương đã thu hút sự chú ý của các nhà chuyên môn, của các bảo tàng và các sưu tập nghệ thuật trên thế giới. Sở dĩ các tượng Dvarapala gây ra được sự chú ý rộng rãi như vậy là do nhiều nguyên nhân, mà nguyên nhân chủ yếu là vì, như đánh giá của nhà nghiên cứu nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa nổi tiếng người Pháp J.Boisselier: “Những Dvarapala của những Gopura, về mặt kỹ thuật, là những tượng chạm nổi đẹp nhất ở Đồng Dương, và cũng là những tượng độc đáo nhất và duy nhất trong tư thế có động tác” (1). Không chỉ là những tượng “độc đáo và duy nhất trong tư thế có động tác”, các tượng Đồng Dương còn hợp với nhau thành một hệ thống các Dvarapala với một quy mô lớn nhất và hoàn chỉnh nhất trong nền nghệ thuật điêu khắc Chăm Pa. Vì vậy, có thể nói, cho đến nay, xung quanh chức năng và “lý lịch” của các tượng Dvarapala Đồng Dương vẫn luôn có những vấn đề khiến các nhà khoa học phải tìm hiểu và có những nhận định khác nhau. Và, những vấn đề đã xuất hiện ngay từ khi các pho tượng này được phát hiện..

Có thể, do phát hiện được các pho tượng đứng thành từng cặp trong các Gopura bên bốn  thềm các cửa dẫn vào bốn khu khác nhau (I, II, III và IV) từ trong ra ngoài theo trục từ tây sang đông, tức từ trong ra ngoài của khu Phật điện, nên, ngay từ đầu, nhà khảo cứu, đồng thời là người phụ trách cuộc khai quật vào năm 1902, ông H.Parmentier đã xếp các tượng Đồng Dương này vào nhóm các Dvarapala (Môn thần). Và, dưới đây là những khảo tả và phân tích của ông về các pho tượng Dvarapala Đồng Dương: “Pho tượng phía nam thềm cửa II đứng trên một con bò mộng, tư thế trông dữ tợn và đang chiến đấu với một chiến binh nhỏ thoát từ mõm bò ra. Vị Dvarapala thì đứng, chân hơi khuỳnh xuống, thân hơi ngả ra trước, tay trái thu về trước ngực, ngón trỏ và ngón cái nối nhau, ngón thứ tư gập lại, ngón thứ ba và ngón út duỗi thẳng. Tay phải vung cao một thứ vũ khí khó phân biệt ở các tượng. Ở tượng Bắc thềm cửa III, thì rõ ràng là một chiếc Vajra (chiếc chuỳ kim cương), ở các tượng khác thì có lẽ là một lưỡi gươm ngắn nhưng được cầm như là dao găm. Con bò mộng làm đế thì nằm bẹp xuống đất, chân gập ra hai bên, móng quay lên trên, ngay cả đối với hai chân sau gập ra trước. Cách thể hiện con vật này, cũng như các con vật ở các tượng khác, trông thật xấu xí, đặc biệt là sừng lại vuông. Pho tượng không phải là tựa, mà là được tra vào trên lưng con bò. Cái bệ hình tam giác nối liền hai chân và cái cọc chống sau lưng được tra khớp vào một hõm trên lưng con bò. Người chiến binh nhỏ bé thoát từ mõm bò ra vặn chân một cách vô lý để quay người lại đối diện với đối thủ khổng lồ của mình, tay vung một lưỡi gươm ngắn và nấp sau một tấm mộc hình chữ nhật. Vị Dvarapala có đôi mắt tròn to, đôi lông mày rậm nối với nhau ở trên đầu sống mũi bạnh, mồm rộng nhe răng, hàm trên có hai răng nanh thòi ra. Một hàng ria rậm vểnh lên ở trên làn môi. Thân để trần, trang phục gồm một tấm sampot đơn giản, ngắn, có mấy đường sọc dọc, gấu có thêu đơn giản, vạt trước gấp thành nếp rộng. Cái khối hình chữ nhật buông rũ ở đằng sau không phải một vạt khác của sampot, mà chỉ là một thứ trợ sức cho pho tượng được thăng bằng. Đầu đội một mukuta khá rực rỡ, hình tứ giác hai tầng. Các tầng mũ đều được trang sức những miếng chạm trổ và, đằng sau có một đai lớn liên kết chúng lại với nhau. Tóc buông xuống hai vai thành những túm cách điệu. Đồ trang sức gồm những đôi hoa tai đồ sộ, vòng cánh tay, bắp tay và cổ chân, thắt lưng và dải Bà La Môn hình rắn ba đầu ngẩng đứng lên, bất kể vị trí của đồ trang sức hoặc tay chân đeo nó như thế nào. Còn người chiến binh nhỏ chỉ khoác một tấm sampot, tóc xoắn và chỉ đeo những khuyên tai nặng làm trang sức. Trừ dải Bà La Môn và con vật làm đế, con gấu, thì pho tượng Dvarapala Bắc ở thềm cửa II cũng đối xứng y hệt và chiến binh nhỏ thì vung vũ khí bằng bàn tay đối diện. Các Dvarapala thềm cửa I đứng trên những người đàn ông và, do đó, các chiến binh bé tí không có lý do tồn tại. Bàn tay bên trong của các vị thần này đặt trên đùi. Người đàn ông bị giẫm lên thì có hàng ria hình răng nanh. Dường như người này không đeo khuyên tai và không đội mũ. Vị Dvarapala Nam ở thềm cửa III đứng trên một con sư tử và vị kia đứng trên một con Macara; con thú được thể hiện rõ ràng thành hình cá với các vây trước và một cái đuôi lớn cong lên một bên. Chỉ có Dvarapala Bắc là có một vạt sampot rất ngắn và không gấp nếp. Vị Dvarapala thềm IV chỉ thấy được có cái đầu trông cũng tương tự các vị kia, hãy còn bị chôn dưới đất” (2).

Dù rằng những khảo tả trên của H.Parmentier là khá kỹ, thế nhưng, rõ ràng là ông chỉ mô tả chi tiết có hai tượng Dvarapala ở thềm cửa II. Lý do vì sao như vậy, ông cũng đã nói rõ vì chỉ hai pho tượng ở thềm cửa II, đặc biệt là pho tượng phía nam, là còn nguyên vẹn nhất và đẹp nhất. Qua đoạn khảo tả của H.Parmentier, chúng ta biết ở Đồng Dương có tất cả là bốn cặp, tức tám pho tượng Dvarapala, thế nhưng, chỉ có ba cặp ở ba thềm cửa trong cùng là còn khá nguyên vẹn. Và, trong số ba cặp tượng còn tương đối nguyên vẹn, chỉ cặp tượng ở thềm cửa II là đẹp nhất và nguyên vẹn nhất. Ngoài ra, cách thể hiện các hình người và hình các con vật ở các bệ tượng cũng khác nhau: hai bệ của thềm cửa I là hình người, hai bệ của thềm cửa II là hình các con vật có hình một chiến binh nhỏ lao ra từ miệng, hai bệ của thềm cửa III chỉ là hình hai con vật. Thậm chí, trong các chi tiết và trang phục của các Dvarapala cũng có những khác biệt. Dù chưa đưa ra một nhận xét gì, nhưng, qua cách mô tả các pho tượng, có thể nhận thấy H.Parmentier đã xếp cả bốn cặp tượng của Đồng Dương vào một hệ thống chức năng là các Dvarapala. Thế nhưng, như thường thấy trong các kiến trúc Phật giáo, khi được xếp thành hệ thống với số lượng lớn hơn một cặp (tức hai tượng được đặt ở hai bên cổng để làm thần giữ cổng), thì các Môn thần đã nhập vào hệ thống các Lokapala (các vị thần Hộ Thế hay các Thiên Vương cai quản các phương trời). Ví dụ, ngay từ năm 1950, P.Dupont đã nhấn mạnh một cách có lý rằng những bức tượng làm giá đỡ và hình thù của Dvarapala Đồng Dương khá xa cách các truyền thống ở miền Đông Nam Á, phản ánh một ảnh hưởng Trung Quốc, nhưng điều đáng tiếc là người ta không thể xác minh được lai lịch các Dvarapala này (3).

Chỉ đến những năm 60 của thế kỷ trước, các tượng Dvarapala mới được nghiên cứu và đánh giá khá cụ thể trong công trình Nghệ thuật tạc tượng Chăm Pa của nhà nghiên cứu nổi tiếng người Pháp J.Boisselier. Chính ông là người đã nhận ra: “Chính cử chỉ của chúng tạo nên tính chất độc đáo cốt yếu của những Dvarapala. Cân xứng với trục của Gopura, các Dvarapala đứng trên một khuôn mặt người hoặc động vật, hai chân dạng ra và hơi cong, một bàn chân đôi khi đưa ra phía trước. Với thân mình hơi ngả về phía trước và đầu quay theo hướng của động tác, tượng thì cầm ở bàn tay phải, tượng thì cầm ở bàn tay trái, bởi lý do tìm sự cân xứng, một vũ khí ở ngang đầu, còn cánh tay kia thì xếp lại trước ngực, bàn tay nâng lên hình góc vuông, ngón tay cái và ngón tay trỏ chắp lại với nhau… Các bức tượng Dvarapala, nhìn phía mặt thì động tác được diễn đạt một cách khéo léo hơn là nhìn nghiêng, là một sự thành công không thể chối cãi được về mặt kỹ thuật. Việc sử dụng các cử động múa chân múa tay để cung cấp các mộng và các sự tăng viện cần thiết là chính xác và khối dành riêng như là một trục chống giữa các chân không hề xuất hiện ra mặt, sau cái túi của sampot. Mỗi một Dvarapala được gắn bằng mộng với tượng mang nó”(5).

Vì thiếu tư liệu về các tượng chưa được phát hiện, nên J.Boisselier cũng không đi sâu phân tích và tìm hiểu kỹ ý nghĩa và chức năng của các tượng Dvarapala Đồng Dương. Trong khi đó, như chúng tôi đã nói ở trên, có người nghĩ tới hệ thống các Lokapala (các vị thần Hộ Thế) của các Dvarapala Đồng Dương, có người nói tới những ảnh hưởng của nghệ thuật Trung Quốc đến các tác phẩm điêu khắc, trong đó có các Dvarapala, của di tích Đồng Dương (6). Hay, có người tìm thấy lại những tiêu chuẩn Ấn Độ của những tượng làm giá đỡ trong những Yaksha đặt lên trên các vahana riêng biệt của chúng. Mặc dù  vẫn coi các tượng Đồng Dương là các Dvarapala, J.Boisselier vẫn không phủ nhận những ý kiến về hệ thống các Lokapala hay các Yaksha của các nhà nghiên cứu. Và, ông đã thận trọng cho rằng, “giả thiết trên chỉ có thể đặt ra một cách có ích khi mà các Dvarapala của Gopura IV được biết đến”(7). Thế rồi, từ đó cho tới nay, do nhiều nguyên nhân, hầu như không có một nhà nghiên cứu nào trở lại với việc tìm hiểu sâu thêm về các tượng Dvarapala Đồng Dương.

Rồi thì, thật không may, do hai cuộc chiến tranh kéo dài, nên, sau cuộc khai quật năm 1902 của H.Parmentier, khu Đồng Dương không chỉ không được nghiên cứu tiếp, không chỉ không được bảo vệ, mà còn bị bỏ cho thiên nhiên, bom đạn chiến tranh và con người tàn phá. Do vậy, không chỉ các tượng Dvarapala của Gopura IV không được biết đến, mà các tượng đã được phát hiện cũng “thất tán” đến các nơi khác nhau ở Việt Nam và ở nước ngoài. Theo chỗ chúng tôi được biết, ở Việt Nam, hiện chỉ có ba pho tượng Đồng Dương còn được lưu giữ và trưng bày tại Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng. Đó là hai pho tượng còn nguyên vẹn nhất và đẹp nhất của thềm cửa II (tượng phía nam: cao 215cm, rộng 143cm, có số đăng ký 9.11 và tượng phía bắc: cao 218cm, rộng 136cm và mang số đăng ký 9.12) và pho tượng phía nam của thềm cửa III (số ký hiệu: 9,15). Ngoài ra, Bảo tàng Nghệ thuật châu Á Guimet ở Paris (Pháp) giữ một tượng (chỉ còn phần đầu và ngực) phía bắc của thềm cửa IV (cao 67cm và mang ký hiệu: MA 3776). Và, cuối cùng, một sưu tập tư nhân của một người Mỹ giữ pho tượng phía bắc của thềm cửa I (8).

Như vậy là, hiện nay, không chỉ bị phân tán tản mát ở nhiều nơi, mà số lượng các tượng Dvarapala của Đồng Dương cũng không được đủ như xưa. Như chúng tôi đã thống kê ở trên, trong số tám pho tượng mà ông H.Parmentier đã phát hiện và khảo tả, thì chỉ còn lại năm: tượng phía bắc của thềm cửa I (không biết pho tượng phía nam ở đâu, còn hay đã mất?), hai tượng của thềm cửa thứ II, tượng phía nam thềm cửa III (không biết tượng phía bắc ở đâu, còn hay đã mất?) và cuối cùng là một đầu tượng của thềm cửa IV. Hơn thế nữa, có lẽ, chỉ trừ hai bức tượng trưng bày trong Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng là còn nguyên vẹn cả hai phần tượng và đế, còn lại, những pho tượng kia đều không còn nguyên vẹn, nhất là phần bệ.

Không chỉ bị thất tán, mà các mô tả về các pho tượng Dvarapala Đồng Dương, đặc biệt là phần bệ dưới hình dạng người và các con vật, của H.Parmentier lại không được chi tiết và kỹ. Vì cho rằng các hình người và các con vật dưới chân các Dvarapala được thể hiện “rất xấu” nên,  H.Parmentier hầu như chỉ xác định các hình người và các con vật đó là gì theo cảm nhận của mình, chứ không hề mô tả chúng. Ví dụ, về hai hình người dưới chân hai Dvarapala ở thềm cửa I, ông chỉ viết: “Người đàn ông bị giẫm lên thì có hàng ria hình răng nanh. Dường như người này không đeo khuyên tai và không đội mũ”. Tương tự như vậy, khi khảo tả hai con vật và các Dvarapala thềm cửa III, ông cũng chỉ viết rất ngắn và rất chung chung: “Vị Dvarapala Nam ở thềm cửa III đứng trên một con sư tử và vị kia đứng trên một con Macara; con thú được thể hiện rõ ràng thành hình cá với các vây trước và một cái đuôi lớn cong lên một bên”. Ngay hình các con vật dưới chân hai Dvarapala còn nguyên vẹn và đẹp nhất của thềm cửa II, cũng chỉ được H.Parmentier xác định là con bò mộng và con gấu chứ không hề được mô tả. Có lẽ, do được thể hiện xấu, nên nhiều chi tiết của các con vật hiện ra không rõ và không “hiện thực”. Vì vậy, sau này, một số con vật dưới chân các Dvarapala đã được các nhà khoa học xác định lại. Rồi thì, theo chúng tôi được biết, chiếc bệ hình sư tử của tượng phía nam thềm cửa III đã không còn từ lâu; pho tượng phía bắc thềm cửa III chắc chỉ còn được biết qua hình vẽ 112 trong công trình Thống kê khảo tả các di tích Chàm ở Trung kỳ của ông H.Parmentier.

Hoàn cảnh trên đã làm khó thêm cho những ai muốn tìm hiểu và nghiên cứu sâu về các tượng Dvarapala, hay “những tượng chạm nổi đẹp nhất Đồng Dương” này. Có lẽ, vì thế mà, cho đến nay, những suy nghĩ và những giả thuyết khác về các Dvarapala Đồng Dương vẫn không được các nhà chuyên môn đặt vấn đề nghiên cứu tiếp. Và, chỉ đến tận giữa năm 2010, khi được tiếp xúc với một chiếc bệ tượng của Đồng Dương (theo tôi là của một trong các Dvarapala), thì tôi mới nhận thấy cần phải xem lại “lai lịch” các tượng Dvarapala của Đồng Dương.

Rất tình cờ, vào giữa năm 2010, khi đi công tác tại thành phố Hồ Chí Minh cùng một số chuyên gia của Bảo tàng Lịch sử Việt Nam, tôi được tận mắt thấy một chiếc bệ đá lớn thể hiện con vật giống như sư tử trong một sưu tập tư nhân. Điều đặc biệt là, trên lưng con sư tử này, có một lỗ mộng lớn. Sau khi đã xem xét kỹ, tôi nghĩ, có thể đây chính là chiếc bệ của pho tượng Dvarapala phía nam của thềm cửa III Đồng Dương. Thế nhưng, con vật này lại được thể hiện như đang nằm nghỉ ngơi thanh thản chứ không phải nằm bẹp dí dưới chân vị thần đứng trên lưng mình như hai con vật của hai tượng thuộc thềm cửa II. Thoạt đầu, vì tin vào những khẳng định của các nhà nghiên cứu, tôi cũng nghĩ con vật mà chúng tôi gặp trong sưu tập tư nhân kia là sư tử. Thế nhưng, càng nhìn vào các chi tiết, tôi càng thấy con sư tử này được thể hiện không hề giống với những con sư tử của nghệ thuật Chăm Pa, nghĩa là, phải có bộ lông lớn ở trước cổ và sau gáy, phải có bộ mặt dữ tợn với cặp mắt tròn lồi ra, chiếc hàm lớn phô ra những chiếc răng nhọn, đứng hoặc ngồi trong các tư thế đe doạ... Trong khi đó, con vật mà chúng tôi đang nói tới không có bộ lông to lớn ở cổ và sau gáy, mắt không lồi ra, tai không vểnh lên, miệng không mở để lộ ra những chiếc răng khủng khiếp. Ngoài ra, con vật lại được tạc đang nằm một cách rất tự nhiên, hơi ngả người về bên trái và đưa cả chân trái phía trước đặt lên trước mặt, một tư thế không hề thấy ở bất kỳ một con sư tử Chăm Pa nào… Với những đặc trưng trên, tôi cho rằng, con vật này là con hổ chứ không phải là sư tử.

Chính sự khác lạ so với truyền thống này của con hổ đã khiến tôi tìm hiểu kỹ hơn con Macara dưới chân pho tượng phía bắc của thềm cửa III, tức pho tượng đối diện với pho tượng đứng trên lưng hổ. Qua mấy dòng mô tả ngắn gọn cũng như qua hình vẽ 112 của H.Parmentier, có thể thấy con Macara này không giống các con Macara truyền thống trong nghệ thuật Chăm Pa nói chung và trong phong cách điêu khắc Đồng Dương nói riêng. Như các nhà nghiên cứu đã phân tích, trong phong cách Đồng Dương, như thường lệ, Macara chỉ được thể hiện cái đầu với những trang trí chồng chéo lên nhau, trong đó, cái vòi voi biến thành cả một chuỗi cành lá, hoa quả. Các Macara Đồng Dương không có tai, trong khi đó thì, các răng của hàm trên và đặc biệt là chiếc răng nanh được thể hiện một cách thận trọng (9). Vậy, con vật mà ông H.Parmentier xác định là Macara là con vật gì? Theo chúng tôi, có thể, một lần nữa, một con vật lạ có nguồn gốc từ Đông Á lại xuất hiện để đóng vai con Macara ở Đồng Dương. Con vật Đông Á này, theo chúng tôi là một con vật huyền thoại của Trung Quốc gần giống con rồng và có tên là con Xi hay Xi Vĩ, hoặc con Li Vẫn, mà các sách cổ của Trung Quốc hay chép. Theo các sách cổ này, thì Xi là loại thú ở biển, là tinh của nước, có thể trừ được hỏa tai; hay là một loài cá ở biển Đông phun sóng nước tức mưa xuống… Còn trong nghệ thuật điêu khắc, thì, từ thời nhà Đường, con Xi được thể hiện gần giống hình rồng với cái đuôi có vẩy ngược lên và cái đầu phía trước là hình con thú há miệng ra (10). Theo chúng tôi, về hình thức và cách thể hiện, con Macara như mô tả của H.Parmentier gần giống với con Xi của Trung Quốc thời Đường, nghĩa là cùng có cái đuôi có vảy ngược lên và cái đầu hình con thú há to. Từ so sánh trên, chúng tôi cho rằng, có thể, con thuỷ quái Macara dưới chân vị Dvarapala phía bắc của thềm cửa III Đồng Dương đã được thể hiện gần giống với con Xi của Trung Quốc, một con vật có nhiều đặc điểm giống với con Macara của Ấn Độ.

Hai “phát hiện” nhỏ ban đầu này đã khiến chúng tôi đặt ra vấn đề để đi tìm thêm những chi tiết chưa thật chính xác trong các nhận định về các con vật và những hình người còn lại dưới chân các Dvarapala. Và, thật may cho chúng tôi, hai con vật còn lại mà ông H.Parmentier xác định là bò và gấu đều đã được các nhà nghiên cứu chỉnh lại. Ví dụ, cho đến nay, mọi người đều đã khẳng định, con vật có sừng dài dưới chân Dvarapala phía nam của thềm cửa II là trâu chứ không phải bò. Còn về con gấu, thì theo chúng tôi, đây là cả một câu hỏi lớn, vì, con vật này thật quá xa lạ đối với nghệ thuật Phật giáo và Hindu giáo. Vì vậy, có người nghĩ đó là con tê giác (11). Thế nhưng, theo chúng tôi, với cách thể hiện bàn chân có các móng vuốt nhọn, cái miệng to với hai hàm răng khoẻ và có răng nanh to nhọn của loài thú ăn thịt, con vật ở tượng Dvarapala phía bắc thềm cửa II không thể là con vật móng guốc và ăn cỏ như tê giác được. Vậy, con vật này là con gì?

Đúng là, khuôn mặt của con vật nằm dưới chân vị Dvarapala phía bắc thềm cửa II có những nét giống của con gấu. Thế nhưng, theo các mô tả của các nhà khoa học, đầu của loài chồn, đặc biệt là của chồn Mangut, rất giống với các nét rất đặc trưng của gấu. Theo nhận xét của chúng tôi, có thể nhận thấy ở con vật đang nằm dưới chân Dvarapala Đồng Dương này những nét tiêu biểu của chồn Mangut: mặt dài, tai tròn, chân có móng vuốt dài. Từ những so sánh và nhận xét trên, chúng tôi cho rằng, con vật dưới chân vị Dvarapala phía bắc thềm cửa II Đồng Dương là con chồn.

Như vậy là, chỉ qua cách thể hiện các nhân vật và các con vật ở các bệ tượng, đã có thể thấy có ba cặp Dvarapala khác nhau ở Đồng Dương. Thế nhưng, tất cả các tượng ở Đồng Dương đều được thể hiện giống nhau là đều trong tư thế giận dữ (krodna), đều khoác trên người những bộ y và trang phục gồm một sampot với lớp vải có túi mà nếp xếp được diễn đạt một cách khác nhau, một bộ trang sức hình rắn đặc trưng: Naga- kundala (khuyên rắn đeo tai), Naga-keyura (vòng rắn đeo bắp tay), Naga-kankana (vòng rắn đeo cổ tay), Naga-katibandha (vòng rắn đeo thắt lưng), Naga-padavalaya (vòng rắn đeo cổ chân) và Naga- yajnopavita hay Naga-upavita (chiếc dây Bà La Môn hình rắn vắt trên người), đều đội một bộ đồ đội Kirita-mukuta hai tầng được trang trí bằng các chét hoa lớn, bàn tay không cầm vũ khí (trừ hai tượng của thềm cửa I) đều cùng làm động tác vitarka mudra với ngón trỏ và ngón cái nối nhau, ngón thứ tư gập lại, ngón thứ ba và ngón út duỗi thẳng...

Chính sự thể hiện khá giống nhau theo cùng một thể thức nhân vật, theo từng cặp đối xứng và, đặc biệt là sự xuất hiện các nhân vật và các con vật ở dưới chân, đã khiến chúng tôi nghĩ rằng, ở Đồng Dương, các Dvarapala đã nhập vào với các Lokapala (các Thiên Vương). Theo mô tả của các tài liệu xưa, thì các Lokapala (hay Tứ Thiên Vương, hay bốn Hộ Thế giả), những nhân vật trông coi bốn phương chính của thế giới và cũng là bốn vị Hộ Pháp, đã được biết đến từ rất lâu như các hộ thần luôn có mặt vào những lúc trọng yếu trong cuộc đời Đức Phật: nâng bốn vó ngựa của thái tử Siddhartha khi Ngài rời cung điện vua cha đi tu hành; dâng lễ thực cho Ngài lúc Ngài sắp giác ngộ; dự cuộc nhập niết bàn của Ngài. Các Lokapala được thờ phụng ở khắp thế giới Phật giáo từ thế kỷ II trước công nguyên. Rồi, đến thế kỷ VIII, Thiên Vương được du nhập vào Trung Quốc và luôn được thể hiện ở các cửa ra vào các ngôi chùa. 

Cũng là các Lokapala hay Dvarapala, nhưng, rõ ràng, xét về mặt tạo hình, các tượng của Đồng Dương không hề giống với các Lokapala hay các Dvarapala ở Ấn Độ và Đông Nam Á cùng thời. Trong khi đó, như một vài nhà khoa học đã chỉ ra, các Dvarapala Đồng Dương lại rất gần với các tượng Lokapala của Trung Quốc. Vì vậy, để hiểu các Dvarapala của Đồng Dương, chúng tôi hướng sự chú ý của mình về nghệ thuật Đông Á. Và, theo nghiên cứu so sánh của chúng tôi, xét về loại hình và cách thức thể hiện, các tượng Đồng Dương, về cơ bản, giống với các Lokapala Trung Quốc thời nhà Đường (618 - 907).

Cho đến nay, theo các tài liệu đã công bố, người ta đã phát hiện được nhiều tượng Lokapala có niên đại thời Đường bằng các chất liệu khác nhau, như đá, kim loại và gốm. Tuy số lượng không phải là ít và lại khá đa dạng, nhưng, như các nhà chuyên môn đã đúc kết, các Lokapala của Trung Quốc thời Đường thường được thể hiện như một chiến binh tức giận đứng với một tay chống nạnh và một tay giơ lên cầm vũ khí. Người chiến binh tức giận này thường đội mũ trụ hình chim công, mặc giáp trụ với hình các đầu rồng há miệng to ở hai vai, đeo đôi gương ở ngực, đeo thắt lưng, quấn xà cạp đầu gối và chân… Và, dựa trên hình thức của cái bệ phía dưới, người ta thường chia các Lokapala của Trung Quốc vào thời nhà Đường thành bốn loại hình: 1. các Lokapala đứng một mình, 2. các Lokapala đứng giẫm chân lên một con quỷ, 3. các Lokapala giẫm chân lên con vật, và 4. các Lokapala đứng giẫm chân lên hai con quỷ (12).

Qua đối chiếu so sánh, theo chúng tôi, về cách thức thể hiện, đặc biệt là việc đặt các tượng đứng trên những hình người và hình các con vật, các Dvarapala Đồng Dương, về cơ bản được tạc theo kiểu các Lokapala thời Đường của Trung Quốc. Theo chúng tôi, xét về loại hình, có thể nhận thấy ở Đồng Dương có ít nhất là ba nhóm Lokapala: 1. các Lokapala giẫm chân lên một con quỷ hình người ở cặp Dvarapala của thềm cửa thứ nhất trong cùng; 2. các Lokapala giẫm chân lên hai con quỷ (một quỷ là con vật, một quỷ là người) ở cặp Dvarapala của thềm cửa thứ hai; và 3. các Lokapala giẫm chân lên một con quỷ hình con vật ở cặp Dvarapala của thềm cửa thứ ba. Theo suy đoán của chúng tôi, rất có thể, hai Lokapala cuối cùng của Đồng Dương, tức cặp Dvarapala của thềm cửa thứ tư ngoài cùng, là các Lokapala đứng một mình. Nếu đúng như vậy, thì ở Đồng Dương, đã có mặt đầy đủ các loại hình Lokapala như trong nghệ thuật Trung Quốc thời Đường. Do vậy, không còn nghi ngờ gì, các Dvarapala nổi tiếng của Đồng Dương chính là các Lokapala. Hơn thế nữa, hệ thống Lokapala ở Đồng Dương còn là hệ thống các Thiên Vương đầy đủ nhất và cũng là duy nhất trong nghệ thuật Phật giáo Chăm Pa nói riêng và khu vực Đông Nam Á nói chung.  

Tuy được thể hiện khá đa dạng và phong phú theo các loại hình, nhưng, cũng như đối với các tượng Lokapala của Trung Quốc, thật khó xác định lai lịch từng vị Hộ Thế của Đồng Dương. Thế nhưng, qua hình tượng những con vật, chúng tôi nghĩ là có thể đoán được một vài vị trong các Thiên Vương của Phật viện Đồng Dương.

Có lẽ, cặp Lokapala ở thềm cửa III đứng trên hai con vật mà chúng tôi xác định là hổ và rồng (hai con vật có nhiều đặc điểm và biểu tượng giống với sư tử và Macara) là các tượng có thể dễ xác định lai lịch nhất. Theo các mô tả và quy định trong nghệ thuật Phật giáo Trung Quốc, vị Lokapala (Thiên Vương) hộ thế phương Đông có tên là Dhrtarastra (Trì Quốc Thiên) được đồng nhất với Đông Hải Long Vương và được thể hiện cầm gươm cưỡi rồng (ở Ấn Độ, Dhrtarastra là vua của các nhạc công thiên giới, tức các Gandharva, là thiên vương của thiên giới đầu tiên, là người bảo hộ đất đai và mọi sinh linh, nên còn được gọi là Trì Quốc Thiên Vương). Còn vị Lokapala hộ thế phương Tây có tên là Virupaksha (Quảng Mục Thiên) lại tương ứng với Tây phương Bạch Hổ trong Phật giáo Trung Quốc và được thể hiện cầm phương thiên họa kích ngồi trên lưng hổ. Như vậy, theo chúng tôi, hai Lokapala ở thềm cửa III là hai vị Dhrtasastra (Trì Quốc Thiên) và Virupaksha (Quảng Mục Thiên).

Ngoài hai Lokapala của thềm cửa III, theo chúng tôi, tượng Dvarapala phía bắc của thềm cửa II đứng trên mình con vật, mà chúng tôi xác định là con chồn Mangut, có nhiều khả năng là Vaisvara hay Kuvera (Đa Văn Thiên). Đây chính là vị thần tài lộc Kubera, vị hộ thế phương bắc của Hindu giáo đã trở thành người đứng đầu trong Tứ Đại Thiên Vương (Lokapala) của Phật giáo. Trong nghệ thuật Chăm Pa nói riêng và Đông Nam Á nói chung, thần Kubera cũng hay xuất hiện cùng con chồn. Ví dụ, trên một tác phẩm điêu khắc đá lớn có niên đại thế kỷ X (phong cách Trà Kiệu) hiện được lưu giữ tại Bảo tàng Lịch sử thành phố Hồ Chí Minh (có thể có xuất xứ từ Trà Kiệu?) thể hiện chín vị thần, có hình thần Kubeva ngồi trên chiếc bệ hình con chồn (13).   

Thế là, qua đối chiếu so sánh với các Lokapala của Phật giáo Trung Quốc thời Đường, đã có thể đoán được ra ba trong bốn vị Hộ Thế trong nhóm bốn pho tượng giẫm chân lên bốn con vật (hai cặp tượng của hai thềm cửa II và III). Vậy, pho tượng còn lại giẫm chân lên con trâu có phải là vị thần cai quản phương Nam không? Theo chúng tôi, có hai giả thuyết đặt ra ở đây. Giả thuyết thứ nhất là, như trường hợp đối với pho tượng đối diện (mà chúng tôi cho là tượng Hộ Thế phương Bắc Kuvera), ở đây, thần Yama (Diêm Vương) cai quản phương Nam thường được thể hiện đứng trên con trâu của Hindu giáo đã nhập thân thành vị Hộ Thế phương Nam của Phật giáo. Thế nhưng, trong thần điện Phật giáo, vị Hộ Thế phương Nam lại là vị thần có tên là Virudhaka (Tăng Trưởng Thiên), còn thần Yama của Hindu giáo lại trở thành một trong tám vị Hộ Pháp (Dharmapala). Do vậy, khó có khả năng đây là Yama. Còn, giả thuyết thứ hai, theo chúng tôi, có nhiều khả năng thành hiện thực hơn, là nằm trong tính hợp lý về loại hình của cặp tượng. Nếu như cặp tượng của thềm cửa III đều đứng trên lưng một con vật, thì cặp tượng của thềm cửa II, về hình thức, lại giẫm lên một con vật và một con người. Xét về loại hình, có thể so sánh cặp tượng của Đồng Dương này với các cặp Lokapala được thể hiện giẫm một chân lên đầu con vật (trong đó có bò và trâu) và một chân lên hình một người nhỏ bé đang ngồi hoặc nằm trên lưng con vật (trong đó có bò và trâu). Do vậy, chúng tôi cho rằng, nếu tượng đứng trên mình con chồn kia là Hộ Thế phương Bắc Kuvera, thì pho tượng đối diện phải là Hộ Thế phương Nam Virudhaka (Tăng Trưởng Thiên) thường được thể hiện giẫm một chân lên người con quỷ. Điều lý thú nữa là, hai vị Hộ Thế này được đặt đúng hai vị trí Bắc và Nam thực sự ở hai bên lối đi của thềm cửa II (14).

                     




Ba pho tượng Lokapala Đồng Dương ở Bảo tàng Điêu khắc Chăm Đà Nẵng và chiếc bệ hình con hổ (Ảnh của tác giả).

 Như vậy là, có thể thấy, các tượng Môn thần (Dvarapala) của Đồng Dương không chỉ, về mặt nghệ thuật và kỹ thuật, “là những tượng chạm nổi đẹp nhất ở Đồng Dương”, mà còn, về chức năng tôn giáo, là những tượng Lokapala đặc biệt nhất của nghệ thuật Phật giáo Chăm Pa nói riêng và của cả khu vực Đông Nam Á nói chung. Như một số nhà nghiên cứu đã nhận thấy, chính những tác động của nghệ thuật Phật giáo Đông Á đã góp phần không nhỏ để tạo ra những nét riêng độc đáo cho các tượng Lokapala Đồng Dương. Thế nhưng, dù có nhiều nét tương đồng với các tượng cùng loại của Trung Quốc thời Đường, đặc biệt ở kiểu thức và loại hình, các Lokapala của Đồng Dương vẫn rất đậm chất Chăm Pa. Và, chất Chăm Pa dễ thấy nhất ở các Lokapala Đồng Dương là các nét nhân chủng Chăm trên khuôn mặt: đôi mắt tròn to, đôi lông mày rậm nối với nhau ở trên đầu sống mũi bạnh, miệng rộng, môi dày, một hàng ria rậm vểnh lên ở trên làn môi; là kiểu y và trang phục truyền thống (mặc sampot ngắn, đội Kirita-mukuta hai tầng được trang trí bằng các chét hoa lớn, những đồ trang sức hình rắn…). Chính những chất Chăm Pa tiêu biểu trên đã gắn các tượng Lokapala Đồng Dương vào với truyền thống nghệ thuật Chăm Pa chứ không để chúng “tan” vào dòng nghệ thuật Phật giáo Vajrayana của Đông Á thế kỷ IX - X. Hơn thế nữa, chính sự kết hợp những phẩm chất Chăm với những đóng góp từ bên ngoài vào đã làm cho các tượng Đồng Dương có một vị trí xứng đáng trong những kiệt tác tượng Lokapala của nghệ thuật Phật giáo phương Đông thế kỷ IX - X./.       

N.V.D

(Tạp chí Văn hóa học, số 3 - 2012)

______________________

1, 3, 5. Có thể tham khảo: J. Boisselier, La Statuaire du Champa, EFEO, Paris, 1963, tr.102-104.

2. H.Parmentier, Inventaire descriptif des monuments Cams de l’Annam, Tome I, BEFEO XI-XIbis, Paris, Leroux, 1909, tr.492-493.

4, 6. P.Dupont, les apports chinois dans le style bouddhique de Đồng-dương, B.E.F.E.O., XLIV, fasc.1, 1950, tr.267 - 274.

7. A.K.Coomaraswamy, La sculpture de Bharhut (Annales du Musee Guimet), Bibl. D’art, nlle serie: VI

8. Có thể tìm các thông tin về các Dvarapala Đồng Dương trong cuốn sách: La sculpture du Champa (V- XV siecles), Guimet musee national des arts asiatiques, Paris, 2005, tr.231-232.

9. J. Boisselier, La Statuaire du Champa, EFEO, Paris, 1963, tr.117.

10. Có thể tham khảo: Hà Văn Tấn, “Xi Vẫn” trong bài thơ về chùa Một Cột của nhà sư Huyền Quang, trong Nghiên cứu Phật học, 3-1991.

11. Huỳnh Thị Được, Điêu khắc Chăm và thần thoại Ấn Độ, Nxb. Đà Nẵng, 2005, tr.140.

12. Osvald Siren, Chinese Sculpture from the fifth to the fourteenth century, Enesst Benn, London, 1925; tr.102, 119-120; H.384, 445.

13. J. Boisselier, La Statuaire du Champa, EFEO, Paris, 1963, tr.190, h.113.

14. Về các Lokapala, có thể tham khảo: Alice Getty, The gods of Northern Buddhism, Tokyo, 1962; Meher McArthur, Tìm hiểu mỹ thuật Phật giáo (bản dịch tiếng Việt), Nxb. Mỹ thuật, Hà Nội, 2005.


Tạp chí liên quan

Tạp chí Văn hóa học

Năm phat hanh: 2012
Sách giấy: Liên hệ
Ebook: Liên hệ
Xem chi tiết

Bình luận