QUAN ĐIỂM NGHIÊN CỨU TIỀN GIẤY VIỆT NAM
NHƯ MỘT THỰC THỂ MỸ THUẬT
TS. Hồ Trọng Minh
Trong xã hội loài người, nếu ngôn ngữ là phương tiện để giao tiếp giữa con người với con người thì tiền tệ là phương tiện để giao dịch, chuyển đổi giữa hàng hóa và hàng hóa. Các nhà nghiên cứu cho rằng “tiền tệ là phạm trù kinh tế, đồng thời cũng là phạm trù lịch sử”. Từ thời cổ xưa tới nay tiền tệ vẫn giữ nguyên giá trị cốt lõi ấy. Như vậy, bên cạnh bản chất kinh tế, tiền tệ có có bản chất lịch sử và văn hóa. Nhà nước nào cũng có đồng tiền của riêng mình. Tính đến đầu thập kỷ này thì trên thế giới có khoảng 167 loại tiền của khoảng hơn 180 nước và vùng lãnh thổ khác nhau. Trong cuộc sống, mọi người có xu hướng sử dụng đồng tiền với giá trị tiêu dùng chứ không mấy ai quan tâm xem đồng tiền ấy thể hiện gì, hình ảnh trên nó có ý nghĩa gì, thiết kế mỹ thuật thế nào. *
Hiện nay, các nghiên cứu về nghệ thuật tiền giấy còn rất thiếu vắng, có một số nghiên cứu về tiền cổ (tiền xu) thường có thiên hướng nghiên cứu lịch sử và văn hóa chứ chưa tập trung vào nghệ thuật của tiền, nhất là tiền giấy Việt Nam. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam có phòng trưng bày tiền (trong đó có tiền giấy), nhưng không có các thuyết minh và nghiên cứu về nghệ thuật tiền giấy Việt Nam. Vậy phải chăng tiền giấy Việt Nam không có giá trị nghệ thuật? Nếu tiền giấy là sản phẩm nghệ thuật thì thiết kế tiền giấy thuộc chuyên ngành nào?
Bài viết này muốn đưa ra hướng tiếp cận nghiên cứu mới về tiền giấy Việt Nam, xác định tiền giấy như thực thể mỹ thuật để làm rõ chuyên ngành của nghệ thuật tiền giấy và tâm lý sáng tác của nhà thiết kế.
- Nghệ thuật tiền giấy: Từ điển Triết học (1) cho rằng “Nghệ thuật - hình thái đặc thù của ý thức xã hội và của hoạt động con người; phản ánh hiện thực dưới những hình tượng nghệ thuật; là một trong những phương pháp quan trọng nhất để nắm bắt thế giới bằng thẩm mỹ”. Theo Từ điển mỹ thuật phổ thông, khái niệm “nghệ thuật” được xác định là các “phương pháp tiến hành để làm ra các sản phẩm chứng tỏ tài khéo léo, suy nghĩ, trí tưởng tượng, cảm xúc và sự sáng tạo của con người”. Đối với mỹ thuật, nghệ thuật là sự sáng tạo của con người thông qua cảm xúc nghệ thuật, sự quan sát tinh tế và đôi bàn tay khéo léo”. Như vậy, một thực thể mỹ thuật được tạo thành nhờ 3 yếu tố là cảm xúc, quan sát và khả năng tạo tác. Đối chiếu với quá trình sáng tạo nghệ thuật, có thể thấy quá trình thiết kế in ấn tiền giấy có bản chất tương đồng, nó được tạo bởi cảm xúc của người thiết kế, khả năng nghiên cứu quan sát, khả năng thể hiện và
công nghệ in ấn.
- Tác phẩm nghệ thuật: Hêghen cho rằng các quan niệm chung về tác phẩm nghệ thuật, gồm 3 yếu tố là do con người tạo ra, tạo ra vì con người và hướng về tình cảm, có mục đích nào đó ở bản thân (con người). Trong cuốn Mỹ học cơ bản nâng cao, tác giả Opxiannhicov cho rằng tác phẩm nghệ thuật cần có 3 yếu tố là (1) sản phẩm do con người tạo ra, (2) là hoạt động đặc thù của lao động nghệ thuật, (3) có khả năng tác động tới thẩm mỹ của công chúng. Về cơ bản, các tiêu chí về tác phẩm nghệ thuật tồn tại tự nhiên trong nghệ thuật tiền giấy. Tiền giấy được xem như tác phẩm nghệ thuật là những đồng tiền đã in ấn công nghiệp và được đóng dấu “tiền mẫu” hoặc “specimen”. Những đồng tiền tiêu dùng hàng ngày, giữ vai trò là những phiên bản. Mẫu tiền do họa sĩ vẽ ban đầu là bản phác thảo.
- Tác giả: Trong nghệ thuật, tác giả chính là chủ thể sáng tạo, đóng vai trò quan trọng trong hình thành bộ liên kết tác giả - tác phẩm - công chúng. Ở việc thiết kế in ấn tiền giấy Việt Nam, tác giả được gọi là họa sĩ thiết kế mẫu tiền, là người quyết định hình thức, giải pháp kỹ thuật cho tờ tiền. Ở tiền giấy Việt Nam, họa sĩ trực tiếp thực hiện bản vẽ mẫu phác thảo, sau khi được phê duyệt, tác giả tiếp tục theo dõi, tham gia các công đoạn chế bản, in ấn để đảm bảo sản phẩm cuối cùng đạt chất lượng như ý đồ của phác thảo. Trước khi có sự hỗ trợ của công nghệ thông tin, các tác giả phải tự mình thực hiện bản vẽ mẫu tiền bằng tay, với màu và giấy, nên có những bản mẫu thể hiện khéo hoặc không khéo (chỉ nói tới giá trị hình thức của việc thể hiện). Khi có công nghệ thông tin hỗ trợ, các họa sĩ thường được các họa viên đồ họa máy tính hỗ trợ thể hiện nhưng các họa sĩ là người quyết định và chịu trách nhiệm về hình thức của tờ bạc. Trước khi bộ tiền polymer xuất hiện, họa sĩ thiết kế mẫu tiền giấy Việt Nam không được xác định tên chính thức. Chỉ đến bộ tiền polymer, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam mới tiến hành xác định tác giả cho từng mẫu tiền, từng mặt của tờ tiền, hoặc người tham gia thực hiện từng công việc.
- Cái đẹp/cái thẩm mỹ của tiền giấy: Kant quan niệm về “cái đẹp” rằng cái đẹp là cái ta cho là đẹp, trong đó khả năng để đánh giá phán đoán đó dựa trên thú vui cảm giác thường được gọi là sở thích. “Nó không phụ thuộc vào một quan niệm nào hết (vì phán đoán thẩm mỹ không cho ta một tri thức nhưng cho ta một cảm tưởng)”. Thẩm mỹ là sự hòa hợp tài tình giữa hai khả năng, lý trí và óc tưởng tượng (2). Cái đẹp của Kant có 4 phương diện, với ý chủ đạo: cái đẹp là cái làm ta thích thú (mà không vị lợi) với mọi giác quan khi nhìn thấy/nghe thấy… đó là thứ làm ta vui thỏa mà không cần khái niệm. Khác quan điểm của Kant, cái đẹp mà Hêghen nói tới là “cái đẹp bên ngoài có hình thức trừu tượng” với 3 tiêu chí là tính đều đặn, tính phù hợp quy luật, tính hài hòa (3). Bên cạnh đó “cái đẹp cần được quan niệm như một sự thống nhất trừu tượng của chất liệu cảm quan”, nghĩa là các chất liệu để cảm quan (trong mỹ thuật thì là màu sắc, đường nét, hình dáng…) cần có sự phối hợp để tạo thành một tổng thể thống nhất chứ không thể xem xét rời từng yếu tố.
Cái đẹp của nghệ thuật tiền giấy được đánh giá trên tiêu chí hình thức các yếu tố đồ họa tiền giấy (hoa văn, đường nét, màu sắc, hình ảnh, kỹ thuật in ấn…), phù hợp với nội dung hình ảnh, trong tổng thể hài hòa của mẫu tiền, của bộ tiền. Ở góc độ mỹ thuật, tiền giấy Việt Nam là tác phẩm trang trí đầy màu sắc, ứng dụng thành công hoa văn trang trí dân tộc kết hợp hài hòa cùng ngôn ngữ thiết kế tiền giấy. Cần nhấn mạnh rằng, cái đẹp hình thức của tiền giấy Việt Nam luôn thống nhất, hài hòa với vẻ đẹp tinh thần của quốc gia. Một đồng tiền làm giả không được coi là đồng tiền đẹp vì nó thiếu đi cái đẹp tinh thần mà nó đại diện. Ngoài ra, năng lực phán đoán thẩm mỹ của cá nhân cũng cần được nhắc tới, ta không thể đánh giá chính xác cái đẹp của nghệ thuật tiền giấy dựa trên sự cảm tính của các cá nhân chưa hiểu được các yếu tố tạo nên nghệ thuật tiền giấy.
2. Thiết kế tiền giấy là thiết kế đồ họa đặc biệt
Tiền giấy với tư cách là sản phẩm nghệ thuật, là sự sáng tạo của con người thông qua cảm xúc nghệ thuật, sự quan sát tinh tế và đôi bàn tay khéo léo. Trong thời đại công nghệ mới, nhất là công nghệ kỹ thuật số, người ta đã tạo nên nhiều hình thức mỹ thuật mới, nhưng bản chất sản phẩm nghệ thuật không thay đổi.
Trên thế giới đã tồn tại thuật ngữ The Art of Money (nghệ thuật tiền, chủ yếu là tiền giấy), trong đó đề cập tới các chủ đề trong tiền giấy cũng như cách in ấn. Cuốn sách đáng chú ý nhất hiện nay là cuốn The Art of Money của David Standish viết năm 2000 đã tạo tiền đề cho việc coi tiền giấy là sản phẩm của mỹ thuật (4).
Năm 2002, trong Kỷ yếu hội thảo Đồ họa ứng dụng, ông Vũ Đình Nhâm, lúc đó là Trưởng ban Nghiên cứu Mỹ thuật Ứng dụng Viện Mỹ thuật, Trường Đại học Mỹ thuật Việt Nam, trong đề cương Hội thảo đồ họa ứng dụng Việt Nam đã đề cập tới "giấy bạc" như một đối tượng nghiên cứu của đồ họa ứng dụng. Cũng trong hội thảo này, họa sỹ Lê Huy Tiếp đã nhắc tới tiền giấy như một sản phẩm của đồ họa ứng dụng tuy rằng ông chưa chứng minh. Nhà nghiên cứu Lê Thị Hoài Linh trong hội thảo đã nhắc tới việc: “Năm 1396, Hồ Quý Ly cho in tiền giấy vẽ tứ linh (rồng, phượng, lân, rùa), mây sóng. Để có được lượng tiền lớn, có thể phải dùng ván khắc in theo kỹ thuật đồ họa”. Tiếp đó, tác giả có đề cập tới vẽ tiền như “một thể loại thuộc lĩnh vực đồ họa ứng dụng” và được xếp loại như tranh cổ động, tranh truyện thiếu nhi, vẽ tem… Như vậy, các họa sĩ và nhà nghiên cứu đều đã nhắc tới tiền giấy trong không gian của ngành đồ họa.
Tác giả Nguyễn Trân trong cuốn Các thể loại và loại hình mỹ thuật, có quan điểm xếp loại nghệ thuật ứng dụng bên cạnh các thể loại khác như nghệ thuật trang trí và tạo dáng công nghiệp. Trong phần phân tích về các chất liệu đồ họa, ông cho rằng “nhờ tiếng nói giản dị mà tinh tế, thiết thực của đồ họa, nhờ khả năng tiện lợi có thể sản xuất ra hàng loạt, nên đồ họa được áp dụng nhiều trong các ngành thông tin, tuyên truyền” (5). Tiếp theo, Nguyễn Trân còn nêu “đặc trưng của đồ họa là dựa vào đường nét, chấm, vạch, mảng bẹt, đen-trắng để dựng nên các hình tượng”(6).
Từ điển Mỹ thuật phổ thông giải thích: “Đồ họa (tiếng Anh: Graphic Art, tiếng Pháp: Art graphique) là một ngành vẽ, trong đó người ta sử dụng kỹ thuật in ấn để thể hiện tác phẩm, sản xuất hàng loạt bản để có thể phổ biến rộng rãi”. Mặt khác, do được in với số lượng lớn nên” đồ họa có nhiều bản gốc”. Tiếp đó, từ điển giải thích thêm “Đồ họa có nhiều loại, kể cả loại vẽ trên máy tính. Ở Việt Nam, việc dùng thuật ngữ đồ họa là tương đối, bởi việc đặt tên các thuật ngữ là dựa trên ý nghĩa sử dụng của nó” (7).
Giấy bạc có ngôn ngữ đặc trưng là nét, được tạo ra bằng in ấn, theo một quy trình nghiêm ngặt với hàng loạt các công đoạn phức tạp và khoa học. Ở Tiền Tài chính (bộ tiền đầu tiên của tiền giấy Việt Nam), “mẫu giấy bạc phải vẽ to ít nhất bằng 4 lần tờ bạc thật thì khi chụp thu nhỏ bằng cỡ thật, nét vẽ mới tinh vi và đem làm bản in, người ta có thể xếp loại thiết kế tiền giấy ngay vào chuyên ngành thiết kế đồ họa in ấn. Hiện nay, giấy bạc được thiết kế với sự giúp đỡ của máy tính và máy in màu nhằm tạo ra một mẫu thiết kế (dạng maket) chứ không phải là mẫu chuẩn thử nghiệm (prototip) hoặc bản gốc, sau đó qua một tiến trình chế bản phức tạp và khâu cuối cùng để tạo ra hàng loạt các sản phẩm là công nghệ in ấn.
Tuy nhiên, nếu xác định tiền giấy là sản phẩm đồ họa thì chưa đủ, việc tạo mẫu và in ấn tiền giấy đòi hỏi sự tham gia của nhiều người. Vì vậy cần nhìn nhận tiền giấy dưới góc độ chuyên ngành design (thiết kế). Theo PGS.TS. Nguyễn Ngọc Dũng từ “design” có thể ghép với các ngành khác với nghĩa là “để lên kế hoạch tiến hành công việc” hoặc với nghĩa là “hình vẽ, bản vẽ, bản lược đồ phác thảo” (8). Tuy nhiên tác giả khẳng định “Song, design vẫn là ngành nghệ thuật, cũng như bất kỳ ngành nghệ thuật nào, nó biểu hiện chân lý, bằng cách cung cấp hình thể cho bản chất sự vật và nhờ sự cung cấp này hình thành".
Khái niệm thiết kế/design là hoạt động tạo ra các phác thảo, bản vẽ, là bước đầu tiên để lập trình thực hiện một công việc, một sản phẩm nào đó. Khi nó gắn với hoạt động ngành nghề nào thì trở thành tính định hướng của ngành nghề đó. Cũng với quan điểm đó, trong cuốn Thiết kế, John Heskett cho rằng thuật ngữ “thiết kế” cũng đang được hiểu với nhiều khía cạnh và góc độ hoàn toàn khác nhau. Người ta có thể ghép từ thiết kế với bất cứ sản phẩm hoặc hoạt động mang tính chất kiến tạo như thiết kế nhà cửa, thiết kế xây dựng, thiết kế tóc, thiết kế thời trang, thiết kế kỹ thuật, thiết kế trò chơi, thiết kế chương trình truyền hình, thiết kế sản phẩm, thiết kế đồ họa… Có thể nói “thiết kế” là khái niệm nghề nghiệp khá rộng rãi và rất lỏng lẻo để xếp nó vào một chuyên ngành cụ thể. Từ “thiết kế” có quá nhiều tầng ý nghĩa khiến cho tự thân nó đã là một điều dễ gây nhầm lẫn”. Ông đưa ra một khái niệm về thiết kế: “Design is to design a design to produce a design” (Thiết kế là thiết kế một thiết kế để sản xuất ra một thiết kế). Nhà nghiên cứu tiền giấy nổi tiếng thế giới Hans de Heij cho là thiết kế tiền giấy là chuyên ngành của thiết kế đồ họa in ấn, và ông còn coi đó là “is a specific of graphic desin” (dạng đặc biệt của Thiết kế đồ họa) (9). Theo ông, nhà thiết kế tiền cần thông thạo 37 yếu tố cấu thành của tiền giấy (10) cùng với sự hiểu biết về đặc tính kỹ thuật của giấy in tiền, của các yếu tố chống giả, kỹ thuật của nhiều phương pháp in ấn khác nhau.
Theo quan điểm về phân loại các loại hình nghệ thuật của M. Cagan được trình bày trong cuốn Hình thái học của nghệ thuật, nghệ thuật có thể chia thành nghệ thuật hai chức năng (nghệ thuật và vụ lợi) và nghệ thuật một chức năng (nghệ thuật thuần túy) (11). Đối với nghệ thuật ứng dụng, ông cho rằng: “sở dĩ ta phải gọi chúng như vậy vì chức năng nghệ thuật không phải chức năng thứ nhất mà dường như phải “ứng dụng” cho thích hợp với chức năng vụ lợi” (12). Ông cho rằng: “Trong quá trình phát triển lịch sử của nghệ thuật, do ảnh hưởng của những nhân tố khác nhau, đan chéo nhau, đã bắt đầu diễn ra ngày càng tích cực hơn “phản ứng phân rã” của những phức thể nghệ thuật tổng hợp cổ xưa nhất là nghệ thuật văn nghệ và nghệ thuật kỹ thuật”. Sau đó, Cagan đã sơ đồ hóa việc phân loại nghệ thuật. Theo đó, ta có thể khái quát vấn đề như sau: Khởi đầu từ nghệ thuật nguyên thủy, phân loại thành nghệ thuật có xu hướng “kỹ thuật phức tạp” và “văn nghệ phức tạp”, từ nghệ thuật có xu hướng kỹ thuật phức tạp, theo nhánh phân hóa “sản xuất nghệ thuật” mà trở thành có 2 loại là “sáng tạo theo kiến trúc” và “sáng tạo theo miêu tả”, từ nhóm sáng tạo theo kiến trúc cùng với môi trường tồn tại và sự phát triển của khoa học mà tạo thành các thể nghệ thuật có tính kiến trúc, trong đó có “thể nghệ thuật ứng dụng”.
Điều quan trọng trong lý thuyết của Cagan là: “những phương thức cụ thể và đa dạng của sự chiếm hữu thế giới bằng nghệ thuật đã có được một sự tồn tại độc lập và trở thành những loại hình của nghệ thuật hoặc loại hình con của các loại hình này” (13).
Về mặt tầm mức, thiết kế mẫu tiền hoàn toàn khác biệt so với thiết kế đồ họa in ấn. Sự khác biệt này thể hiện ở tính tầm mức, trình độ của hoạt động thiết kế. Nếu việc thiết kế đồ họa in ấn chỉ thiết kế cho 1 phương pháp in và gia công hoàn thiện, thì thiết kế mẫu tiền tích hợp trong đó nhiều công nghệ khác nhau trong đó có công nghệ in ấn. Ngược lại, nếu đồ họa in ấn có muôn hình cách thể hiện thì tiền giấy chỉ có cấu trúc hình thức khá cố định và cách thể hiện bằng nét, với 3 yếu tố chính là (1) hoa văn họa tiết trang trí, (2) nội dung hình ảnh chủ đề và (3) chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh.
Về mặt thực tiễn, tại Triển lãm Mỹ thuật ứng dụng Toàn quốc lần thứ ba (2014) diễn ra tại Hà Nội, bản thân tác giả đã trưng bày hai tác phẩm là bản thiết kế mẫu tiền được phóng to đi kèm các chú thích về thiết kế và ý tưởng trên khuôn khổ 60 x 90cm. Đó là bản in mặt sau của tiền polymer mệnh giá 500.000đ và cả hai mặt của tiền polymer mệnh giá 10.000đ. Để có thể được tham gia trưng bày, thực hiện yêu cầu của Ban tổ chức về bản quyền tác giả, tác giả đã phải cung cấp cho Cục Mỹ thuật Nhiếp ảnh và Triển lãm bản xác nhận các tác giả thiết kế mẫu tiền do Cục Phát hành Kho quỹ - Ngân hàng Nhà nước Việt Nam cấp. Việc gửi các mẫu tiền đi tham gia triển lãm mỹ thuật vừa là việc làm khẳng định các thành tựu nghệ thuật tiền giấy, vừa góp phần vào làm phong phú các nghệ thuật đồ họa của Việt Nam. Đây là lần đầu tiên trong lịch sử mỹ thuật Việt Nam, tiền giấy đã được trưng bày một cách đầy đủ và trân trọng trong Triển lãm mỹ thuật quốc gia. Các cơ sở lý thuyết và thực tế này đã chứng minh rằng, dưới góc độ mỹ thuật, tiền giấy có thể được coi là sản phẩm thuộc loại hình mỹ thuật, dạng đồ họa đặc biệt.
Các quan điểm lý luận của các nhà nghiên cứu trên và cơ sở thực tiễn, đối chiếu xem xét cụ thể vào trường hợp đặc thù của thiết kế tiền giấy Việt Nam, rõ ràng tiền giấy là một sản phẩm mang đậm tính nghệ thuật; thiết kế tiền giấy là loại hình đồ họa đặc biệt, nằm trong ngành thiết kế đồ họa. Tiền giấy khác các sản phẩm đồ họa thông thường ở chỗ tiền giấy là sản phẩm độc quyền của Quốc gia, đại diện cho Quốc gia trong xác lập chủ quyền ở lĩnh vực kinh tế. Về mặt nghệ thuật thiết kế, tiền giấy được thiết kế công phu nhất, ứng dụng nhiều công nghệ tiên tiến nhất, được in ấn với số lượng cực lớn, tiêu dùng trong không gian rộng và thời gian dài cùng với đối tượng rộng khắp.
Như vậy, thiết kế tiền giấy cũng sử dụng các phương pháp của thiết kế đồ họa in ấn nhưng ở tầm mức cao hơn, sử dụng nhiều phương pháp in ấn khác nhau nên cần xếp loại thiết kế tiền giấy là loại hình thiết kế đồ họa hạng đặc biệt. Sự tồn tại ở dạng tác phẩm đồ họa tiền giấy chính là bản in trên giấy thật, có đóng dấu “Tiền Mẫu” hoặc “Specimen”. Những đồng tiền đang sử dụng ngoài thị trường vẫn được coi là phiên bản, tuy nhiên không có giá trị nghệ thuật như các bản mẫu. Những bản vẽ của họa sĩ, bản chế bản, bản in đơn hình (cromaline) chỉ là các phác thảo hoặc triển khai kỹ thuật. Những đồng tiền in giả chỉ được coi là các dạng phiên bản bất hợp pháp (làm giả) không có giá trị nghệ thuật. Mặt khác, tiền giấy Việt Nam là một sản phẩm mỹ thuật có giá trị cao về trang trí và nghệ thuật in ấn. Các mẫu tiền là các tác phẩm trang trí ứng dụng sáng tạo hoa văn trang trí dân tộc vào tiền giấy kết hợp với hoa văn lưới đặc trưng. Kết quả này là điểm đóng góp vào lý luận mỹ thuật nhằm xác định vị trí của loại hình đặc thù này.
3. Ảnh hưởng của nhà nước và thời đại tới tiền giấy
Tiền giấy là sản phẩm đại diện cho Quốc gia, Nhà nước Việt Nam độc quyền phát hành tiền giấy trong lãnh thổ Việt Nam thông qua Ngân hàng Nhà nước Việt Nam. Vì thế, khi xem xét về nghệ thuật tiền giấy Việt Nam, không thể chối bỏ vai trò của nhà nước và thời đại. “Tác phẩm nghệ thuật nào cũng là con đẻ của thời đại ấy, và trong nhiều trường hợp, nó là người mẹ sinh ra cảm xúc của chúng ta. Vậy nên, thời kỳ văn hóa nào cũng có một nền nghệ thuật riêng không thể lặp lại” (14). Đó là những dòng chữ đầu tiên được họa sĩ nổi tiếng thế giới người Nga Kandinsky mở đầu cuốn Về cái tinh thần trong nghệ thuật. Trong sáng tạo nghệ thuật, mối quan hệ giữa chủ thể sáng tạo (họa sĩ thiết kế mẫu tiền giấy) và khách thể tiếp nhận (nhân dân hoặc nhà sưu tầm) luôn là sự gắn kết, trong môi trường đồng đại hoặc phi đồng đại, nhưng dấu ấn thời đại (trong đó có yếu tố nhà nước) luôn đậm nét trong nghệ thuật tiền giấy.
- Tiền giấy là sản phẩm độc quyền của quốc gia
Trong quan hệ sáng tạo nghệ thuật, mối quan hệ giữa chủ thể sáng tạo (ở đây là họa sĩ thiết kế mẫu tiền giấy) và khách thể tiếp nhận (ở đây là nhân dân trong toàn quốc) luôn là sự gắn kết. Tiền giấy là một sản phẩm đại diện cho quốc gia cả về chính trị, kinh tế và văn hóa cũng như mang đặc thù của từng quốc gia riêng biệt. Trong điều kiện ở Việt Nam, “khi xem xét sự phát triển văn hóa từ hai phương diện: chủ thể sáng tạo và khách thể tiếp nhận, không thể không đặt trong quan hệ với ý chí chính trị của Đảng, Nhà nước về xây dựng và phát triển nền văn hóa dân tộc". Tác giả Nguyễn Chí Bền cho rằng trong điều kiện ở Việt Nam: “khi xem xét sự phát triển văn hóa từ hai phương diện: chủ thể sáng tạo và khách thể tiếp nhận, không thể không đặt trong quan hệ với ý chí chính trị của Đảng, Nhà nước về xây dựng và phát triển nền văn hóa dân tộc”. Điều này hoàn toàn đúng đắn trong trường hợp nghiên cứu về việc sáng tác tiền giấy Việt Nam.
Những biểu tượng nhà nước như Quốc hiệu, quốc huy, hình ảnh chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh hay các hoa văn dân tộc, hình ảnh chủ đề (đôi khi giống tranh cổ động) là những biểu hiện cụ thể nhất của ảnh hưởng nhà nước tới nghệ thuật tiền giấy.
Mỹ học đã xác định các chức năng của nghệ thuật là phản ánh, giáo dục và thẩm mỹ cũng như cơ chế phản ánh hiện thực khách quan tới khách thể tiếp nhận bằng hình tượng. Về phương diện văn hóa và nghệ thuật, tiền giấy sẽ tác động trực tiếp tới công chúng và tạo nên ảnh hưởng mạnh mẽ thông qua hình ảnh hình tượng in trên đó. Trường hợp Tiền Tài chính là ví dụ: Khi chính phủ mới thành lập phát hành tiền giấy mà không có vàng đảm bảo, nhưng chính hình ảnh chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh in trên tiền đã tác động mạnh mẽ tới tâm thức của công chúng. Người ta còn truyền lại câu nói về Tiền Tài chính in trong Nam Bộ là “còn một sợi râu Cụ Hồ là còn tiêu được”. Chính lòng kính yêu đối với Bác đã tạo nên giá trị cho Tiền Tài chính so với tiền Đông Dương thời đó. Thậm chí có người không đem tiêu mà gấp tờ bạc làm 3 phần, chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh ở giữa không bị gấp và đặt lên ban thờ để thờ Bác (vì thế có thuật ngữ Tiền thờ).
- Tiền giấy thể hiện rõ nét tinh thần thời đại
Người ta không những thấy tinh thần thời đại qua hình tượng được thể hiện mà còn phán đoán về đặc thù văn hóa cũng như mức độ phát triển kinh tế, khoa học của thời đó thông qua các dấu tích, chỉ dấu về công nghệ chế bản, chất liệu giấy hoặc kỹ thuật bảo an trên tiền giấy. Nếu trong điều kiện kháng chiến chống Pháp khó khăn, tiền tài chính được in 1 màu trên giấy nứa với phương pháp in thủ công nét nổi bản gỗ, thì hệ thống tiền giấy đương đại được thực hiện trên giấy polymer với công nghệ, vật liệu in ấn tiên tiến và được hỗ trợ rất nhiều bởi máy tính trong quá trình thiết kế.
Tuy nhiên tinh thần thời đại ảnh hưởng mạnh nhất tới tư duy và tình cảm của tác giả. Có thể nói, sáng tạo nghệ thuật nói chung và sáng tác mỹ thuật nói riêng, tác động của ngoại cảnh tới tâm tư tình cảm và cảm xúc là yếu tố quan trọng trong việc hình thành nên tư tưởng chủ đề cũng như cách thể hiện của tác phẩm. Người họa sĩ nhận được tín hiệu đó thông qua trực giác thẩm mỹ của mình. Đó là sự nhận thức, nắm bắt ngay được bản chất của các hiện tượng thẩm mỹ mà không cần có sự trung gian của thí nghiệm, ngôn từ hay tư duy nào. Mặt khác, ngoại cảnh tác động trực tiếp tới quá trình hình thành tác phẩm bằng công cụ, vật liệu tạo dựng nên tác phẩm. Đó là điểm thú vị khi thông qua tiền giấy để nghiên cứu về văn hóa và văn minh của một thời đại.
4. Họa sĩ thiết kế là nhân tố quyết định vẻ đẹp của tiền giấy
Nghiên cứu nghệ thuật tiền giấy Việt Nam cần đánh giá tới 3 yếu tố là vai trò của thời đại mà đồng tiền đó xuất hiện (có tính tới vai trò của Nhà nước), vai trò của họa sĩ sáng tác và vai trò của tác phẩm trong chiều tác động tới công chúng. Tuy việc sản xuất tiền giấy phụ thuộc nhiều vào công nghệ thiết kế in ấn nhưng trong quá trình sáng tạo nghệ thuật, tác giả giữ vai trò quyết định. Ngoài năng lực nghề nghiệp, tâm lý sáng tạo chính là “cơ chế sáng tạo của con người với tính chất thực tế”. Người ta đã khám phá và “liệt kê các trạng thái tâm lý trong quá trình sáng tạo (hứng khởi, say mê, cảm hứng, sự lóe sáng của óc tưởng tượng…)”. Dù có thể đứng ở nhiều góc độ tiếp cận khác nhau, nhưng các nghiên cứu tâm lý học đều thống nhất rằng cấu trúc tâm lý sáng tạo nghệ thuật gồm 3 thành phần cơ bản là 1/ tri giác, 2/ tưởng tượng và 3/ cảm xúc.
- Về tri giác: Quá trình tri giác của người nghệ sĩ chính là sự tiếp nhận tác động của thế giới khách quan một cách nhạy cảm và tinh tế nhất với lăng kính cá nhân. Đây là giai đoạn người nghệ sĩ chuẩn bị chất liệu cho quá trình sáng tạo nghệ thuật của mình. Xét trong đối tượng khảo sát là Tiền Tài chính, các mẫu này được đánh giá là rất đẹp vì nó được thực hiện bởi các họa sĩ tài ba nhưng có tâm hồn kháng chiến. Tâm hồn nghệ sĩ đã cảm thụ được cuộc sống kháng chiến vừa anh hùng hào sảng, vừa phảng phất hương quê của những anh lính với trang phục “áo anh rách vai, quần tôi có vài mảnh vá”. Bộ trưởng Tài chính thời đó là Lê Văn Hiến có trao đổi rằng: “Chúng tôi nghĩ đơn giản, đây là đồng tiền của một nhà nước nhân dân phải thể hiện được tính chất nhân dân bình dị, vẻ đẹp của thiên nhiên, của con người Việt Nam. Họa sĩ Nguyễn Sáng là họa sĩ có tâm hồn kháng chiến, anh ấy vẽ giấy bạc như vẽ tranh”(15). Chính ngoại cảnh kháng chiến trên chiến khu Việt Bắc và tinh thần kháng chiến đã mang tới tâm hồn kháng chiến cho họa sĩ.
- Về tưởng tượng: Bản chất của nghệ thuật là sự sáng tạo, khi mà tính mới trong nghệ thuật được đưa ra từ ý tưởng ban đầu thông qua tưởng tượng. Trí tưởng tượng cùng với sự từng trải là hai yếu tố cơ bản cấu thành nên bản chất người nghệ sĩ. Không có nghệ sĩ bàn giấy và cũng chẳng có nghệ sĩ máy móc. Để hình tượng nghệ thuật đạt tới độ khái quát mà điển hình cao, gây được cảm xúc thẩm mỹ tới công chúng, trí tưởng tượng và xúc cảm là hạt nhân tạo nên năng lực sáng tạo của người nghệ sĩ. Trong mỹ thuật thì sự tưởng tượng đó luôn là thông tin dưới dạng hình ảnh. Đó là quá trình lựa chọn, loại bỏ, tổng hợp để tạo nên hình tượng mới hoặc giải pháp đồ họa mới. Việc thiết kế tiền giấy đòi hỏi phối hợp nhiều môtip trang trí, kết hợp hoa văn dân tộc với hoa văn lưới đặc thù của tiền giấy, phối hợp nhiều yếu tố chống giả cũng như các phương pháp in ấn khác nhau… Nếu không có khả năng tưởng tượng, bản thiết kế ra đời sẽ vô cùng yếu ớt về mặt nghệ thuật, không thể đem lại cảm hứng thẩm mỹ nào cho người xem.
- Về cảm xúc sáng tạo: Cảm xúc là cấu trúc tâm lý thường trực trong cuộc sống nghệ sĩ. Khi tiếp xúc với cuộc sống, quá trình nhận thức được tiến hành thông qua trải nghiệm của cảm xúc. Cảm xúc sáng tạo thường được tạo bởi các trạng thái đối lập như vui - buồn, yêu - ghét, kính trọng - khinh bỉ. Cảm xúc có mặt trong toàn bộ tiến trình sáng tạo của nghệ sĩ, từ tri giác tới tưởng tượng cũng như cả trong hoạt động thể hiện. Nếu trong quá trình tri giác, cảm xúc giúp nghệ sĩ xác lập những giá trị gốc về tình cảm, trong quá trình tưởng tượng sáng tác, cảm xúc giúp cho xác lập sự rõ nét của đích đến thì cảm xúc tác động tới nghệ sĩ trong quá trình thể hiện tác phẩm một cách mãnh liệt. Chính cảm xúc đam mê đó tạo nên cảm hứng sáng tạo. Nó giúp cho nghệ sĩ giải quyết nhanh chóng, đúng đắn, chính xác vấn đề đặt ra với các thủ pháp nghệ thuật hợp lý.
Cũng như trong sáng tác nghệ thuật, việc thiết kế tiền giấy cũng đòi hỏi họa sĩ có cảm xúc sáng tác. Cảm xúc làm cho mẫu thiết kế trở nên sinh động hơn và hoạt động sáng tác hiệu quả hơn. Về cảm xúc của họa sĩ trong quá trình sáng tác mẫu giấy bạc, họa sĩ Nguyễn Huyến có ghi lại các cảm xúc cá nhân khi vẽ đồng tiền 100đ (đồng tiền 100đ, con trâu xanh) của hệ thống Tiền Tài chính, phát hành 1946 như sau: “cũng như các anh em khác, đối với tôi nguồn cảm hứng nghệ thuật chưa bao giờ dạt dào đến thế. Vẽ giấy bạc, chúng tôi nặng về hội họa nhiều, chỉ nghĩ vẽ sao cho đẹp, cho kỹ nét, để không thua kém giấy bạc của Pháp” (16). Họa sĩ Mai Văn Hiến ghi lại cảm xúc của mình khi vẽ đồng 5 đồng Tiền Tài chính, “chúng tôi rất sốt ruột, nhất là khi nhìn thấy bọn Tàu Tưởng ngạo mạn, nghênh ngang” và: “liên tưởng tới Hịch văn tướng sĩ của Trần Hưng Đạo xưa kia, tôi nghĩ thầm: Phải chăng vẽ mẫu giấy bạc Việt Nam lúc này cũng là Sát Thát” (17). Xem lại đồng 5 đồng do Mai Văn Hiến vẽ thì thấy toàn bộ phần khung trang trí xung quanh cũng như các mảng trang trí chính và khung trang trí cho chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh đều được sử dụng hoa văn và màu sắc như gốm đời Trần.
Kết luận
Việc nghiên cứu tiền giấy dưới góc độ nghệ thuật nói chung và mỹ thuật nói riêng giúp ta hiểu thêm được các giá trị nghệ thuật của tiền giấy bên cạnh các giá trị truyền thống. Với cách tiếp cận nghệ thuật, nghệ thuật tiền giấy là loại hình mỹ thuật thuộc chuyên ngành thiết kế đồ họa. Với đặc thù là sản phẩm đồ họa độc quyền của nhà nước, được sản xuất nhiều nhất, thiết kế công phu nhất, ứng dụng các công nghệ tiên tiến nhất, có độ phổ biến rộng nhất và có lượng công chúng lớn nhất, tiền giấy có thể coi là sản phẩm đồ họa tiêu biểu cho một quốc gia.
Cái đẹp/thẩm mỹ tiền giấy Việt Nam tồn tại trong các khía cạnh sau:
H.T.M
(Tạp chí Văn hóa họ, số 5 (27) - 2016)
____________________
1. Từ điển Triết học (1986), Nhà xuất bản Tiến Bộ Maxcơva, Nhà xuất bản Tiến Bộ và Sự thật dịch, Liên Xô, tr.380.
2. Trần Thái Đỉnh, Triết học Kant, tái bản lần 4, Nxb. Văn học, Hà Nội, 2014, tr.319.
5. 6. Nguyễn Trân, Các thể loại và loại hình Mỹ thuật, Nxb. Mỹ thuật, Hà Nội, 2005, tr. 86.
7. Đặng Bích Ngân (chủ biên) (2002), Từ điển thuật ngữ Mỹ thuật phổ thông, Nxb. Giáo dục, Hà Nội, tr.67.
9. Hans de Heij (2012), Designing Banknote Identity - DNB Occasional Studies, Vol 10(3) 2012, De Netherland Bank, tr.9.
10. Hans de Heij (2012), tlđd, tr. 62.
11, 12. M.Cagan, Hình thái của nghệ thuật, Phan Ngọc dịch, Nxb. Hội nhà văn, Hà Nội, 2004, tr.431.
13. M.Cagan (2004), tlđd, tr. 324.
15. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (1991), 40 mùa sen nở, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam, Hà Nội. tr. 51.
16. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (1991), tlđd, tr.139.
17. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (1991), tlđd, tr.143.
Tài liệu tham khảo khác
1. Lê Việt Cường, Đào Minh Tú, Ngô Quang Lương, Nguyễn Mạnh Tùng (2010), Tiền Việt nam, Nxb. Văn hóa - Thông tin, Hà Nội.
2. Joe Cribb (1991), Tiền – Từ vỏ ốc tới tấm thẻ, Tập I, Người dịch: Thu Hiền, Việt Hoa, Nxb. Kim Đồng, Hà Nội.
3. Nguyễn Duy Lẫm (1982) “Đồ họa- Những đặc trưng về ngôn ngữ tạo hình”, Tạp chí Mỹ thuật số 4 (7)1981-1(8) Hội Mỹ thuật Việt Nam.
4. Ngân hàng Nhà nước Việt Nam(1990), Tiền Việt Nam, NHNNVN, Hà Nội.
5. Trường Đại học Ngân hàng Thành phố Hồ Chí Minh (2006), Tiền Việt Nam – xưa và nay, Nxb. Thống kê, Hà Nội.
6. Lê Huy Văn – Trần Văn Bình (2003), Lịch sử Design, Nxb. Xây dựng, Hà Nội.
7. I.X.Vưgôtxki (1995), Tâm lý học nghệ thuật, Nxb. Khoa học xã hội, Hà Nội.
8. Catherine Eagleton anh Jonathan Williams (2007), Money – a history, Second Edition, Firefly Books, London, United Kingdom.
9. Geoge Cuhaj (2013), Standard catalogue of World Paper Money,19th edition, Modern Issues 1961-present, Krause Publications, USA.
10. Jason Kersten (2010),The Art of making Money, Gotham Book- Penguin Group, USA.
Bình luận
Bài viết cùng chuyên mục