VỀ NGHỆ THUẬT TRANH KHẮC GỖ HIỆN ĐẠI
CỦA HỌA SĨ HÀ NỘI VÀ THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TS. Đoàn Minh Ngọc
Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, do vị thế của mình, đã là những nơi tập trung được nhiều thế hệ họa sỹ từ nhiều địa phương khác nhau trên cả nước đến sinh sống và hoạt động nghệ thuật, trong đó có các họa sỹ tranh khắc gỗ. Tính đa dạng của đội ngũ sáng tác đã dẫn đến sự đa dạng trong xu hướng sáng tác, cũng như về bút pháp, phong cách nghệ thuật của các tác phẩm tranh khắc gỗ của các họa sỹ ở hai thành phố này. Tuy nhiên, nhìn lại lịch sử phát triển của nghệ thuật tranh khắc gỗ hiện đại Việt Nam, có thể thấy nổi lên hai xu hướng sáng tác, đó là bảo lưu các giá trị truyền thống và cách tân. Trong bài viết này, chúng tôi sẽ bước đầu tìm hiểu một số đặc trưng nghệ thuật của từng xu hướng sáng tác, qua những tác phẩm tranh khắc gỗ tiêu biểu của các họa sỹ ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh.
Xu hướng bảo lưu các giá trị truyền thống
Một số họa sĩ của Hà Nội tiêu biểu cho xu hướng bảo lưu các giá trị tranh khắc gỗ truyền thống như họa sĩ Đường Ngọc Cảnh, họa sĩ Phạm Văn Đôn, họa sĩ Nguyễn Nghĩa Duyện, họa sĩ Trần Nguyên Đán, Nguyễn Đức Hòa,...
Họa sĩ Đường Ngọc Cảnh có nhiều tác phẩm khắc thạch cao và khắc gỗ đẹp, với tác phẩm Rủ nhau đi nương (1959), tác giả diễn tả hình ảnh con ngựa cùng đoàn người trong trang phục dân tộc tay cầm cuốc đặt trên vai, lưng đeo gùi nối đuôi nhau đi lên nương đang vượt qua suối, xung quanh là nhà cửa và cây cối mang đặc trưng của địa hình rừng núi. Người xem tranh cảm nhận được sự khắc nghiệt của thời tiết, sự cản trở của địa hình, vậy mà đoàn người với gương mặt nói cười vẫn hồ hởi chuyện trò vui vẻ trên đường trong sự đoàn kết, sự đồng lòng với nhau hứa hẹn một vụ mùa bội thu, cho thấy sự cố gắng không biết mệt mỏi của con người trong mọi hoàn cảnh.
Họa sĩ Phạm Văn Đôn có nhiều tác phẩm khắc gỗ đen trắng rất đẹp, trong đó tiêu biểu là tác phẩm Trục lúa sáng tác năm 1970, vẽ quang cảnh nhóm nông dân đang hăng say trục lúa trước cửa sân đình. Những đường nét rõ ràng và dày đặc, biểu thị đường đi vòng quanh của con trâu đang vất vả kéo trục cho thấy buổi lao động khẩn trương, cả người và vật đều đang làm việc không ngừng nghỉ. Tác giả đã diễn tả một cách tinh tế dáng vẻ rất động của con vật và sự nhộn nhịp trong hoạt động của những người nông dân. Tất cả những yếu tố đó đã thuyết phục được người thưởng ngoạn.
Họa sĩ Nguyễn Nghĩa Duyện đã thể hiện rất thành công tác phẩm Buổi sớm sáng tác năm 1977 chất liệu khắc gỗ. Trong tranh các tuyến nhân vật chạy ngang từ phải sang trái với hình ảnh các cô gái, có dáng người rất sinh động với tay cầm cuốc, tay vẫy chào một cách vui vẻ, thắm thiết, thể hiện sự hứa hẹn ngày làm việc mới hiệu quả. Người xem tranh có thể dễ dàng cảm nhận được niềm vui, niềm phấn khởi và lạc quan tin tưởng ở tương lai khi đất nước đã hoàn toàn giải phóng và đang từng bước phát triển.

Hình 1. Chăm học chăm làm,
Trần Nguyên Đán, khắc gỗ, 1971.
Họa sĩ Trần Nguyên Đán có những tác phẩm khắc gỗ đen trắng khỏe khoắn cũng như khắc gỗ màu thật đẹp và lung linh. Với tác phẩm Chăm học chăm làm (Hình 1), Trần Nguyên Đán đã khắc lên hình ảnh những em bé đang vui đùa thật gần gũi bên con trâu như người bạn thân thiết của mình. Tranh của Trần Nguyên Đán mang đậm tính dân tộc, tính truyền thống và tính thời đại. Trong nhiều tác phẩm khác của ông, người xem có thể cảm nhận sinh động một Hội An với những dãy phố cổ; hay một Hà Nội cổ kính, ở đó có những người lao động dung dị, những góc phố, mái ngói thâm nâu, những cây cầu; vẻ đẹp miền quan họ với nón quai thao, với hát quan họ trên thuyền; những nét đặc trưng của nền văn minh lúa nước như đi cấy, múa rối nước… Tất cả đều được khắc họa sinh động, thông qua ngôn ngữ của hội họa nhằm chuyển tải đến người xem những góc nhìn đa chiều giàu cảm xúc của các tác giả.
Một số họa sĩ tiêu biểu của Thành phố Hồ Chí Minh theo xu hướng bảo lưu các giá trị tranh khắc gỗ truyền thống như họa sĩ Nguyễn Xuân Đông, họa sĩ Đặng Minh Phương, họa sĩ Lê Thanh Trừ, họa sĩ Nguyễn Duy Nhi, họa sĩ Nguyễn Phú Hậu.
Họa sĩ Lê Thanh Trừ đã khắc nhiều tranh về phong cảnh
nông thôn Nam Bộ: Nước nổi Vàm Cỏ Tây,
Ven sông Tiền, Mùa nước
nổi Đồng Tháp, Thả neo chờ con nước... Trong tác phẩm Ban
mai Đồng Tháp (Hình 2), để mô tả
vùng đất bao la của đồng bằng miền Tây Nam Bộ, tác giả đã khéo chọn góc nhìn từ
trên cao xuống, cả mặt tranh là mặt nước mênh mông, lao xao không khí cuối mùa
mưa, từng đàn chim trời bay lượn ngang qua chiếc xuồng lênh đênh trên sóng nước
đã tạo nên một hình ảnh thơ mộng, làm người xem như được hòa mình vào khung cảnh
thiên nhiên bao la và tĩnh tâm lại, quên đi những ồn ào, khói bụi của nhịp sống
đô thị hàng ngày. Tranh có bút pháp rất riêng, màu sắc in rất tinh tế, đơn giản,
màu của đàn chim bay trên bầu trời và chiếc xuồng trên dòng sông gần như hòa lẫn
vào nhau, nhờ đó mà vẻ đẹp tự nhiên của tranh được tăng lên, cho thấy tác phẩm
đã được tác giả thể hiện thành công.

Hình 2: Ban mai Đồng Tháp, Lê Thanh Trừ,
1996, khắc gỗ, 50cm x 70cm.
Ngoài thời gian giảng dạy họa sĩ Nguyễn Xuân Đông thường xuyên sáng tác trên nhiều chất liệu, nhưng khắc gỗ luôn là chất liệu mà ông nghiên cứu, thử nghiệm bằng nhiều hình thức thể hiện khác nhau với các mảng đề tài phong phú như: Mùa xuân vĩnh viễn, Bà mẹ miền Nam (1980),… Chiến tranh đã qua đi, nhưng các cung bậc cảm xúc về thời chiến vẫn còn mãi trong tranh của họa sĩ Nguyễn Xuân Đông, cũng như những ước mơ hòa bình được ông thể hiện qua một số tác phẩm kể trên với bút pháp rất dứt khoát, linh động, tạo hình cô đọng và xúc tích. Về kỹ thuật chất liệu được tác giả đặc biệt quan tâm với các mảng mache (matrière) khác nhau nhằm tạo nên sắc độ đậm nhạt trong tranh rất tinh tế và hấp dẫn.
Tác phẩm Bế em (1992), họa sĩ Đặng Minh Phương được xây dựng theo bố cục hình chữ nhật đứng và thể hiện theo lối truyền thống của tranh dân gian, nhưng chủ đề lại nói lên đặc tính của con người miền Nam qua hình ảnh của trẻ thơ Nam Bộ. Ở giữa tranh là nhân vật người chị đang bế em đi trên con đường làng và xung quanh là những cây dừa nước đang tung tăng trước gió như hòa nhập vào cuộc sống hàng ngày của hai chị em. Xa xa phía sau là những đám mây được tác giả thể hiện cách điệu để hòa cùng vào nhịp sống yên tĩnh, thanh bình của một miền quê giàu lòng quý khách. Ở đây tác giả đã kết hợp giữa mảng và nét làm chủ đạo để diễn tả không gian, làm cho tác phẩm thêm đậm đà tình yêu quê hương đất nước. Toàn bộ tranh toát lên một tinh thần rất là Nam Bộ và mộc mạc, bình dị mà chân thật đáng yêu.
Qua một số tác phẩm tiêu biểu mà chúng tôi vừa phân tích ở trên, có thể rút ra một số đặc trưng trong ngôn ngữ biểu đạt tác phẩm tranh khắc gỗ theo xu hướng bảo lưu các giá trị truyền thống như sau:
Hình, mảng, nét: Phần lớn các sáng tác của nhóm tác giả này là làm tranh khắc gỗ đen trắng, nhưng phô diễn tài hoa trọng dụng nét rất tinh tế. Họa sĩ Trần Nguyên Đán (Hà Nội) với ý tưởng độc đáo, đường nét, màu sắc thấm đẫm tinh thần dân tộc đã đem tới công chúng những cảm nhận sinh động về văn hóa truyền thống Việt. Họa sĩ Phạm Văn Đôn (Hà Nội) thì với những đường nét rõ ràng và dày đặc, biểu thị đường đi vòng quanh của con trâu đang vất vả kéo trục cho thấy tinh thần lao động khẩn trương. Trần Đình Phước Lợi (Thành phố Hồ Chí Minh) thì thi vị lãng mạn với nét bay bổng, chìm trong mảng nhưng vẫn thấy đường hướng lung linh và chuyển động. Nguyễn Phú Hậu (Thành phố Hồ Chí Minh) đã xử lý không gian trong tranh mang tính đồng hiện nhằm tạo cảm giác như bay bổng và mang tính huyền ảo, điều đó đã được thể hiện qua tác phẩm Rồng rắn lên mây (2009); Lê Thanh Trừ (Thành phố Hồ Chí Minh) thì bảo lưu đặc trưng của tranh khắc gỗ truyền thống, tranh của anh gần gũi với tranh Đông Hồ và hầu như không quan tâm đến luật xa gần, điều đó đã được thể hiện qua tác phẩm Ban mai Đồng Tháp.
Màu sắc: Một số tranh sử dụng in màu, nhưng hòa sắc khá mộc mạc, nhiều
tranh gợi một ấn tượng về cách phối màu, in màu nhiều mảng đằm thắm nằm trong
nét viền mập mạp nhưng giàu chất cảm của tranh Đông Hồ, tranh Làng Sình (như các
tác phẩm của Trần Nguyên Đán Mèo chuột thỏa thuận, Lê Phương Đông Qua suối, Vũ Hoài Nam Thiếu nhi….).
Đặc điểm nổi bật của các tác phẩm sáng tạo theo xu hướng bảo lưu các giá trị truyền thống là chú trọng đến nét và mảng khá rõ ràng, đồng thời sử dụng màu sắc in hạn chế, hòa sắc khá mộc mạc và rất gần với các dòng tranh dân gian của Việt Nam như tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống, tranh Làng Sình.
Xu hướng cách tân
Xu hướng cách tân trong nghệ thuật là cách nói về sự làm mới của một loại hình nghệ thuật so với trước đó. Trong loại hình tranh khắc gỗ thì cách tân được hiểu là làm khác với nghệ thuật truyền thống về kỹ thuật hay về biểu đạt (màu sắc, đường nét hay bố cục, hình tượng...). Nhiều họa sĩ tranh khắc gỗ tại Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh thể hiện nhiều tìm tòi trong lối khắc, diễn nét, mảng, hay diễn màu in hay khổ in...
Hầu hết các tác phẩm của nhóm tác giả theo xu hướng cách tân đều được thể hiện mang tính chuyên nghiệp trên các chất liệu và kỹ thuật đa dạng như: in theo kỹ thuật truyền thống, in trên giấy nhiều màu, in phối chất, và đặc biệt là thời gian gần đây in chồng lên nhiều lớp màu theo kỹ thuật in khắc gỗ phá bản.
Trong tác phẩm Mẹ và con của họa sĩ Huỳnh Văn Mười (Thành phố Hồ Chí Minh) tác giả dùng hình tượng người phụ nữ đang tắm khỏa thân đặt ở trung tâm và bên phải là nhân vật em bé đang đứng bế con gà trống như nhìn vào động tác của người mẹ đang tắm. Phía sau lưng người phụ nữ đang tắm là tấm màn che để ngăn cách không gian từ bên ngoài và xa xa phía sau là những cây tre thẳng đứng tạo thành hàng ngang chạy kín cả mặt tranh. Tác giả đã kết hợp nhiều đường nét, mảng hình khác nhau, có chỗ thì dùng nét đen nhưng có nơi thì nét đen ấy được thay thế bằng nét màu trắng của giấy mà tác giả đã chừa lại không in màu vào, có nơi thì nét được thể hiện bằng những màu nóng hoặc lạnh, nhưng toàn bộ tranh toát lên một gam màu chung là ghi nóng và có đôi chỗ hơi ghi lạnh. Với hình thức bố cục vững chắc, ý đồ của tranh thật sâu, hình thức thể hiện đẹp đã tạo thành một tác phẩm có phong cách táo bạo.
Tranh khắc gỗ của họa sĩ Lê Xuân Chiểu (Thành phố Hồ Chí Minh) thì mang đậm chất dân gian thuần Việt. Màu sắc trong tranh thì đa sắc, rực rỡ, nét khắc thỉnh thoảng kết hợp nửa tả thực nửa trừu tượng, không gian mang tính ước lệ, đôi khi lại dùng nhiều mô típ trang trí chồng lấp lên nhau để tạo nên không gian hư ảo như tranh trừu tượng. Qua các tác phẩm như: Hội, Hội Tây Nguyên, Thành phố Hồ Chí Minh khúc khải hoàn (Hình 3) của Lê Xuân Chiểu, cho thấy rằng tranh khắc gỗ trong thời gian gần đây đã có nhiều tác phẩm với kích thước lớn, chất lượng nghệ thuật tốt và đặc biệt là phong phú về hình thức thể hiện.
Hình 3: Thành phố Hồ Chí Minh khúc khải hoàn,
2014, Lê Xuân Chiểu, khắc gỗ, 110 x 175cm
Họa sĩ Phạm Khắc Quang (Hà Nội) là một trong những người có nhiều thử nghiệm táo bạo, tác phẩm của anh mang tính cô đọng, ngắn gọn nhưng có tính mở, có sự lồng ghép nhiều ý niệm. Với tác phẩm Đèn dầu (Hình 4) tác giả thể hiện kỹ thuật khắc và in rất tốt, có lẽ trong mỗi chấm tròn trên áo của nhân vật (người bà) đều có những câu chuyện riêng, có sắc thái riêng, chất chứa những tinh thần và tâm hồn hay là cả một tâm tư nào đó của chính nhân vật. Dường như tác giả khai thác chân dung của người thân trong gia đình để kể về những câu chuyện lớn ẩn chứa bên trong lẫn bên ngoài chân dung của họ.

Hình 4. Đèn dầu,
Phạm Khắc Quang, 2014, khắc gỗ.
Họa sĩ Nguyễn Khắc Hân (Hà Nội) được công chúng biết đến qua một số tranh khắc gỗ đen trắng có kích thước lớn. Tác phẩm của Khắc Hân không chỉ lớn về diện tích, mà còn mới mẻ về câu chuyện, tinh tế về kỹ thuật, mỹ cảm về chi tiết, cách tân về bố cục. Với tác phẩm Công trình cho con Khắc Hân đã chứng tỏ khả năng về kỹ thuật khắc và in thật điêu luyện, tạo hình đẹp, bố cục hiện đại đã tạo nên sự cuốn hút người xem một cách đặc biệt, mang đến cho người thưởng ngoạn cảm giác suy tư và mãn nguyện.
Hiện nay số lượng họa sĩ tranh khắc gỗ sáng tác theo xu hướng cách tân ngày càng nhiều như: họa sĩ Huỳnh Văn Mười (Thành phố Hồ Chí Minh), họa sĩ Lê Xuân Chiểu (Thành phố Hồ Chí Minh), họa sĩ Đoàn Minh Ngọc (Thành phố Hồ Chí Minh), họa sĩ Phạm Khắc Quang (Hà Nội), họa sĩ Nguyễn Khắc Hân (Hà Nội)... Từ sự đa dạng của các tác giả tham gia sáng tác theo xu hướng này đã mang đến cho công chúng yêu mến nghệ thuật những cảm xúc và hình thức nghệ thuật mới lạ và sôi động hơn, đồng thời thị trường tranh cũng ngày một phát triển mạnh hơn.
Các tác giả sáng tác theo xu hướng này đều có sự tìm hướng đi mới trong kỹ thuật khắc và in như xử lý tranh khổ lớn, in phá bản, xử lý nét khỏe kiểu thức tranh Đông Hồ; nét mảnh, nét đơn như kiểu tranh Kim Hoàng... Nhiều họa sĩ xử lý tranh tối giản đến không nét kiểu như tác phẩm Đờn ca (1963), của họa sĩ Tú Duyên. Hiệu ứng về màu trong thể loại in, khắc tối giản nét sẽ là chủ đạo, khiến cho tranh khắc gỗ tiệm cận hội họa.
Đặc điểm nổi bật của xu hướng cách tân là tìm hướng đi mới trong bố cục tạo hình, nghiên cứu kỹ thuật khắc và in, nhiều họa sĩ đổi mới cách khắc, in, phối màu in theo lối kết hợp in và gia công sau khi in để hoàn thiện tác phẩm. Trong quá trình in luôn chú trọng đến hiệu ứng của màu sắc và kỹ thuật khắc nét đơn giản là chủ đạo của xu hướng cách tân sẽ khiến cho tranh khắc gỗ càng gần với tranh hội họa.
Nhìn chung nhiều họa sĩ ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh đã thể nghiệm đổi mới, cách tân theo nhiều hình thức khác nhau cả trên bình diện kỹ thuật và hình thức biểu đạt như: thay đổi cách khắc tạo nét, tạo không gian, thay đổi cái nhìn, cảm thức về thiên nhiên, xã hội cho thấy những hiệu ứng tạo hình mới đã mang lại cho tranh khắc gỗ đương đại Việt Nam những giá trị biểu đạt mới.
*
* *
Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh có rất nhiều họa sĩ từ nhiều vùng, miền, thế hệ đến sinh sống và sáng tạo nên sắc thái biểu đạt trên tranh khắc gỗ là rất phong phú. Trên bình diện nội dung cũng như hình thức tạo hình tranh khắc gỗ cho thấy về kỹ thuật hay bố cục, biểu đạt mang tính chủ quan ở mỗi cung bậc khác nhau của các nhóm xu hướng sáng tác như: Nhóm họa sĩ theo xu hướng bảo lưu các giá trị tranh khắc gỗ truyền thống thì thường chú trọng đến cách thể hiện làm thế nào để người xem cảm nhận được đó là lối tạo hình cũng như hình thức thể hiện gần với tranh khắc gỗ truyền thống; Nhóm họa sĩ theo xu hướng cách tân thì thường chú trọng đổi mới trong bố cục và thu hút thị hiếu thẩm mỹ thông qua cái khác lạ, cái độc đáo, toát lên được tính hiện đại và mang hơi thở mới của thời đại. Nhìn chung, tất cả các họa sĩ dù theo xu hướng sáng tác nào thì mỗi người một vẻ, bằng những thế mạnh của riêng mình trong thực tiễn sáng tác, họ đã góp phần vào sự phát triển và định hình của nghệ thuật tranh khắc gỗ đương đại Việt Nam./.
Đ.M.N
(Tạp chí Văn hóa học, số 3 (61) - 2022)
Tài liệu tham khảo
| Sách giấy: | 30.000đ | Thêm vào giỏ Mua ngay | |
| Ebook: | Liên hệ |
Bình luận
Bài viết cùng chuyên mục