Du lịch và biến đổi văn hóa: đặc trưng và xu hướng

Ngày đăng: 03/11/2026 Lượt xem: 194
Mặc định Cỡ chữ

DU LỊCH VÀ BIẾN ĐỔI VĂN HÓA:

ĐẶC TRƯNG VÀ XU HƯỚNG

Nguyễn Thị Thanh Xuyên

1. Giới thiệu*

Sự biến đổi văn hóa dưới tác động của du lịch thể hiện trong phạm vi rất rộng lớn với một  số  biểu  hiện  như  tiếp  biến  văn  hóa, xung đột văn hóa, phụ thuộc văn hóa và cải tiến  văn  hóa.  Trong  nghiên  cứu  tại  thành phố Nha Trang (tỉnh Khánh Hòa), biểu hiện tiếp biến  văn hóa và cải tiến văn hóa thể hiện  rõ  ràng  hơn  so  với  những  biểu  hiện khác. Trong đó, cải tiến văn hóa là biểu hiện đặc  biệt  nhất,  thường xuất  hiện trong quá trình khai thác những loại hình văn hóa liên quan đến di sản, thực hành tín ngưỡng, lễ hội. Những thực hành văn hóa liên quan đến hoạt  động  tôn  giáo  tín  ngưỡng thường  ẩn tàng ở phần sâu nhất trong cơ tầng văn hóa, cho nên rất khó biến đổi nếu chỉ thông qua tiếp biến văn hóa một cách thụ động, chúng thường biến đổi dựa trên sự chủ động tham gia của nhiều tác nhân khác nhau trong quá trình khai thác. Một trong những đặc điểm quan trọng nghiên cứu tác động của du lịch đến văn hóa là chú trọng đến tính chủ động và thích ứng của cộng đồng, do vậy, sự biến đổi văn hóa do tác động của du lịch không hoàn toàn thụ động hoặc tiếp biến văn hóa trong vô thức, mà ở đây, nghiên cứu này muốn  nhấn  mạnh  đến  vai  trò  và  khả  năng thích ứng của cộng đồng như là một nhân tố chính thúc đẩy quá trình kiến tạo văn hóa dẫn đến thay đổi ý nghĩa và sắc thái văn hóa của cộng đồng địa phương. Ngoài ra, những tác nhân  khác  như  nhà quản lý,  bên  liên quan cũng có vai trò quan trọng trong cải tiến văn hóa đáp ứng nhu cầu của phát triển du lịch.

Nghiên  cứu  này  sử  dụng  phương  pháp điền dã dân tộc, với hai công cụ chính là quan  sát  tham gia  và  phỏng vấn  sâu.  Đối tượng  phỏng  vấn  sâu  được  lựa  chọn  theo chủ đích: nhà quản lý, bên liên quan, người dân. Đối tượng người dân bao gồm những người tham gia vào hoạt động trình diễn sản phẩm du lịch hoặc tham gia vào hoạt động phục  dựng  văn  hóa.  Phỏng  vấn  sâu  cũng được  kết  hợp  với  quan  sát  tham  gia  hoạt động trình diễn văn hóa, các sản phẩm du lịch. Qua đó đối chiếu và kiểm chứng những thông  tin  chính  xác  và  khách  quan  trong quan điểm của các chủ thể.

2. Tiếp cận nhân học du lịch về biến đổi văn hóa

Quan điểm nhân học cho rằng sự biến đổi văn hóa thể hiện rất đa dạng và phức tạp với nhiều mức độ như va chạm văn hóa, tiếp biến văn hóa, xung đột văn hóa, phụ thuộc văn hóa, cải tiến văn hóa. Tuy nhiên, những quan niệm về biến đổi văn hóa trên thường ít quan tâm đến chủ thể văn hóa với tính chất chủ động. Đặc biệt, trong bối cảnh hiện nay, du lịch và dịch vụ phát triển mở ra nhiều cơ hội cho con người từ nhiều vùng, lãnh thổ khác nhau giao tiếp, chia sẻ và trao đổi văn hóa, kiến thức, khoa học kĩ thuật, do vậy, vấn đề biến đổi văn hóa  cần  được  nhìn  nhận  theo  góc  nhìn  đa chiều gắn với tương tác giữa các chủ thể.

Nhân học du lịch hình thành một số tiếp cận cơ bản để giải thích mối quan hệ giữa văn hóa và du lịch, cụ thể là tiếp cận mối tương tác chủ - khách, tiếp cận hàng hóa hóa văn hóa, tiếp cận tính chân thực, tiếp cận văn hóa trong phát triển, tiếp cận sự tham gia của cộng đồng. Theo những tiếp cận trên, có một số khuynh hướng trong nghiên cứu biến đổi văn hóa như sau: 1) giải thích tác động tích cực và tiêu cực của du lịch đến văn hóa của cộng đồng địa phương; 2) đánh giá xu hướng biến đổi văn hóa: tiếp biến văn hóa, phụ thuộc văn hóa, cải tiến văn hóa; 3) đề cao vai trò và sự thích ứng với biến đổi văn hóa của cộng đồng địa phương. Những luận điểm trên đã cung cấp cơ sở lý luận để tái xem xét tính tộc người, bản sắc văn hóa, giá trị di sản văn hóa trong bối cảnh toàn cầu hóa. Nhân học du lịch đặt trọng tâm vào mối quan hệ giữa du khách và cộng đồng địa phương để làm rõ những vấn đề ít được lưu ý nhưng lại là nền tảng quan trọng để thấu hiểu sự vận động và tương tác giữa các nền văn hóa, cụ thể là nhận thức về tộc người, dân tộc, quyền lực, trao đổi văn hóa, từ đó cung cấp kiến thức văn hóa cho hoạt động quảng bá, hướng dẫn du lịch đáp ứng mong đợi của du khách (Anderson-Fye, 2004; Vanlangendonck & Leman, 2007; Leite & Graburn, 2014).

Sự chuyển biến về lý thuyết nhân học du lịch có sự khác biệt trong hai giai đoạn 1960 -1970 và 1980 - 1990: giai đoạn 1960 - 1970, nhân học du lịch thường tập trung vào giải thích tác động tiêu cực của du lịch; giai đoạn 1980 - 1990, nhân học du lịch nhấn mạnh đến vai trò của văn hóa trong phát triển, do đó, việc đánh giá về tác động của du lịch lên văn hóa cũng có sự thay đổi sang xu hướng tích cực hơn (Půtová, 2018).

Sự phát triển kinh tế, thương mại toàn cầu giúp gia tăng của cải vật chất, nhu cầu giải trí và khám phá văn hóa của con người cũng tăng lên, nhất là ở những quốc gia phát triển. Do vậy, ngành du lịch và các dịch vụ khác phát triển nhằm đáp ứng nhu cầu mới của đời sống, đồng thời gia tăng lợi ích kinh tế to lớn trên phạm vi toàn cầu. Từ thập niên 1960 cho đến cuối của thế kỉ XX, nghiên cứu nhân học du lịch  phục  vụ  mục  đích  phản  biện  xã  hội. Trong đó, luận điểm “hàng hóa hóa văn hóa” và “tính chận thực” là hai khái niệm nòng cốt phản ánh bản chất của quá trình biến đổi văn hóa dưới tác động của du lịch lên đời sống của cộng đồng địa phương. Tính chân thực là luận điểm có tính chất phản biện khi cho rằng biến đổi văn hóa có nguyên nhân từ quá trình làm mới giá trị, tái tạo văn hóa, chuyển đổi từ bối cảnh truyền thống sang bối cảnh hiện đại. Sự hàng hóa hóa tác động sâu rộng trên nhiều khía cạnh như tính tộc người, bản sắc văn hóa và di sản văn hóa. Hàng hóa hóa văn hóa dẫn đến sự phân hóa sâu sắc giữa loại hình văn hóa được chọn để tái tạo và “lề hóa” một số loại hình văn hóa khác khiến cho cộng đồng sở hữu loại hình văn hóa đó bị gạt ra bên lề bối cảnh phát triển. Văn hóa trong tiến trình hàng hóa hóa sẽ bị biến đổi ý nghĩa trở thành sản phẩm du lịch, phục vụ nhu cầu du lịch, là hàng hóa được trao đổi nhằm gia tăng lợi nhuận kinh tế. Do đó, quá trình phân chia lợi ích, quyền lực và sự tham gia trở thành vấn đề rất cấp thiết khi hiện tượng hàng hóa hóa văn hóa gia tăng. Tiếp cận hàng hóa hóa là sự phản biện về tính chất thiếu bền vững và không cân bằng giữa phát triển kinh tế và văn hóa, thể hiện sự thiếu khôn ngoan trong đánh đổi và hy sinh giá trị văn hóa để đạt lợi ích kinh tế.

Song  song  với  những  nghiên  cứu  phản biện xã hội, nhân học tiếp tục đóng góp những phát hiện mới để làm sáng tỏ mối quan hệ giữa văn hóa và phát triển, với những luận đề có tính chất đương đại như phát triển di sản văn hóa, tộc người và bản sắc văn hóa (Macleod,   2006;   Tucker   &   Boonabaana, 2012; Konopíková & Soukup, 2014; Malchrowicz,  2016).  Xuyên  suốt  tiến  trình phát triển của nhân học du lịch, vấn đề trọng tâm là làm rõ tác động của du lịch đối với đời sống xã hội, văn hóa và môi trường (Porter & Salazar, 2005; Leite & Graburn, 2014; Marx, 2018). Nghiên cứu mối quan hệ giữa văn hóa và phát triển là xu hướng liên ngành, văn hóa được đặt trong mối tương liên với các phương diện khác của đời sống, đặc biệt là ở trung tâm của những tranh luận hiện thời như mối quan hệ quyền lực, phát triển bền vững, và phát triển cộng đồng. Tiếp cận nhân học phản ánh chính xác bối cảnh thực tại, đó là sự điều chỉnh mối quan hệ giữa văn hóa và du lịch theo hướng tích cực, đặc biệt khi phát triển bền vững và phát triển cộng đồng trở nên cấp thiết (Wells et al., 2014).

3. Biến đổi văn hóa dưới tác động của du lịch tại thành phố Nha Trang

3.1. Một số nét khái quát về phát triển du lịch ở thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa

Thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa là điểm đến  thu  hút  du  khách  trong và  ngoài nước dựa trên thế mạnh phát triển tổng hợp nhiều  loại  hình  du  lịch,  như  du  lịch  nghỉ dưỡng, du lịch tái sáng tạo, du lịch văn hóa, du lịch tâm linh. Sự thống nhất về mục tiêu phát triển và nguồn lực thực tiễn là điều kiện thúc đẩy Nha Trang trở thành điểm đến quan trọng trên bản đồ du lịch quốc tế. Quy hoạch thành phố Nha Trang đến năm 2040 dự kiến phát  huy  hơn  nữa  thương  hiệu  “thành  phố nghỉ dưỡng biển đối với quốc gia và quốc tế”, chú trọng đa dạng hóa sản phẩm du lịch, khai thác bền vững tài nguyên du lịch hiện có và chuỗi không gian ven biển, đảo (1).

Điểm nhấn trong tăng trưởng du lịch của thành phố Nha Trang thể hiện qua lượt khách đến thành phố. Tuy nhiên, điều này có sự khác biệt rõ rệt giữa hai thời điểm trước và sau năm 2020 với nguyên nhân từ hoạt động phong tỏa do dịch Covid-19. Lượt khách đến Nha Trang trong hai năm 2020 và 2021 giảm nhiều so với năm 2019 trở về trước.

Thời gian từ năm 2018 đến năm 2020, tổng lượt khách tại Nha Trang đạt 14,54 triệu lượt khách (2). Trong đó, năm 2018, Nha Trang đón 6,3 triệu lượt khách; năm 2019, Nha Trang đón 7 triệu lượt khách; năm 2020, Nha Trang đón 1,24 triệu lượt khách. Riêng năm 2021, tính đến tháng 9, Nha Trang đón 480.200 lượt khách. Mặc dù chỉ mới thống kê đến tháng 9- 2021, nhưng có thể thấy rằng lượt khách đến Nha Trang giảm đáng kể so với những năm trước bởi nguyên do từ dịch Covid-19. Tuy nhiên, từ tháng 7/2021, UBND tỉnh Khánh Hòa đã ban hành quyết định số 1934/QĐ-UBND về phê duyệt Đề án “Xây dựng và quảng bá hình ảnh du lịch Nha Trang - Khánh Hòa gắn với hoạt  động xúc  tiến,  thu hút  tăng trưởng thị trường khách du lịch trọng điểm”. Đặc biệt, sau khi tình hình dịch Covid-19 tạm thời lắng xuống, tỉnh Khánh Hòa đã lên kế hoạch đón khách du lịch và thích ứng an toàn trong phòng chống dịch Covid-19 nhằm phục hồi thị trường khách du lịch vào cuối năm 2021 (3).

Trong nhiều loại hình du lịch của thành phố  Nha  Trang,  du  lịch văn  hóa  bước  đầu đóng góp quan trọng vào ngành kinh tế mũi nhọn. Tiếp theo, du lịch văn hóa đang dần chuyển đổi vị thế từ một ngành phụ trợ trở thành một lĩnh vực chủ chốt trong chiến lược tạo sức hấp dẫn cho điểm đến. Điều này thúc đẩy sự phát triển của ngành công nghiệp văn hóa (4) và đóng góp vào định hướng bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa của cư dân Nha Trang, hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm du lịch, thương mại dịch vụ với thương hiệu và đẳng cấp quốc tế (5).

3.2. Nguồn lực di sản văn hóa trong phát triển du lịch

Nguồn lực văn hóa của Nha Trang rất đa dạng phong phú. Mặc dù một số giá trị văn hóa có thể tái tạo để phục vụ phát triển du lịch, tuy nhiên, quá trình xây dựng sản phẩm du lịch từ nguồn lực văn hóa cần đến chiến lược lập kế hoạch phát triển bền vững lâu dài, đảm bảo mục tiêu kép là phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa.

Nguồn lực văn hóa chứa đựng tiềm năng phát triển du lịch của thành phố Nha Trang bao gồm một số loại hình như sau:

Loại hình di sản văn hóa vật thể: di tích lịch sử, kiến trúc, văn hóa và tôn giáo tín ngưỡng. Với 234 di tích lịch sử, kiến trúc, văn hóa và tôn giáo tín ngưỡng (6), thành phố Nha Trang là nơi tụ hội đa dạng của nhiều loại hình di tích kiến trúc với dấu ấn văn hóa, lịch sử độc đáo và riêng biệt, chẳng hạn như dấu ấn lịch sử truyền thống cách mạng, truyền thống văn hóa làng, văn hóa thờ thần.

Loại hình di sản văn hóa phi vật thể: tại thành phố Nha Trang, có hai loại hình di sản văn hóa phi vật thể cấp quốc gia là lễ hội Cầu ngư và lễ hội Tháp Bà Po Nagar. Ngoài ra còn có một số lễ hội khác như lễ hội đình làng, lễ hội thờ các vị thần của làng, festival biển định kỳ 2 năm/lần, một số lễ hội lớn của quốc gia, lễ hội Phật giáo.

3.3. Đặc trưng của biến đổi văn hóa dưới tác động của du lịch

Biến đổi văn hóa nhìn từ quá trình tiếp biến văn hóa

Nha Trang là một đô thị phát triển năng động  trên  nhiều  chiều  cạnh  như  du  lịch, thương mại tài chính và các lĩnh vực khác. Trong đó, quy hoạch phát triển du lịch đã tạo nên hiệu ứng thay đổi rất lớn về cảnh quan đô thị.  Chẳng  hạn  sự  xuất  hiện  của  khu  phố người  Nga  (từ  năm  2014)  và  người  Trung Quốc (từ năm 2015) ở trung tâm và ngoại vi đô thị. Với sự gia tăng của du khách nước ngoài, cụ thể là người Nga, Trung Quốc, gần đây là người Hàn Quốc, các cửa hàng, nhà hàng  với  bảng  hiệu  tiếng  Nga  hoặc  tiếng Trung Quốc lan rộng trên một số dãy phố, từ dịch vụ cho thuê phòng, thuê xe, ăn uống cho đến nhiều dịch vụ khác, kèm theo là một số sản phẩm của người nước ngoài, từ đó khiến đô thị Nha Trang có sự pha trộn giữa nhiều biểu hiện văn hóa đến từ nhiều quốc gia khác nhau. Thậm chí, một số cửa hàng chỉ phục vụ riêng cho du khách Nga hoặc Trung Quốc. Tại những địa điểm này, việc sử dụng tiếng Anh, tiếng Nga, tiếng Trung Quốc luôn được ưu tiên để du khách nước ngoài thuận lợi mua bán. Có thể thấy rằng, sự biến đổi văn hóa dễ nhận diện nhất tại đô thị Nha Trang thể hiện trong không gian đa văn hóa của đường phố, lối ứng xử, sử dụng ngôn ngữ nước ngoài để giao tiếp thuận lợi; tiếp theo là thái độ cầu thị, tôn trọng đối với du khách nước ngoài để tạo sức hút và níu kéo du khách.

 

Du lịch đã mang lại rất nhiều hiệu ứng đa dạng cho văn hóa của cư dân thành phố Nha Trang, từ phong cách ứng xử, phát triển văn hóa sinh kế, cho đến những di sản còn hiện hữu ở đô thị. Hiệu ứng tích cực thể hiện ở việc phát triển sinh kế thông qua thích nghi và đáp ứng nhu cầu du khách trong và ngoài

nước.  Từ  đó  dẫn  đến  một  số  thay  đổi  đa chiều trong lối ứng xử và phương thức giao tiếp. Về khía cạnh không gian và trình diễn di sản đã bước đầu có những biểu hiện tích cực như phục hồi, tôn tạo và bảo tồn di tích, đặc biệt là khu di tích của làng bao gồm đình, lăng, miếu thờ thần, chùa, nhờ đó, nét văn hóa truyền thống được tái tạo và làm mới giá trị tích hợp với ý nghĩa mới như quảng bá lịch sử, văn hóa, cung cấp trải nghiệm bản sắc văn hóa địa phương cho du khách. Đặc biệt, những lợi ích nhận được từ hoạt động du lịch văn hóa góp phần tạo nên một số hiệu ứng tích cực nhất định.

 

Hiện tại, một số hiệu ứng tiêu cực của du lịch thể hiện qua mâu thuẫn giữa cư dân và khách du lịch, chẳng hạn khi du khách đến các địa điểm di sản với số lượng lớn, thường tạo nên áp lực về không gian và tâm lý cho cư dân địa phương, vì những địa điểm di tích này vốn là một phần thiết yếu trong đời sống tinh thần và văn hóa của họ. Dấu ấn đặc biệt về hình ảnh điểm đến Nha Trang chính là sự chia sẻ về không gian và thực hành văn hóa giữa cư dân địa phương với khách du lịch. Đây là yếu tố tạo nên thương hiệu và sức hút điểm đến của thành phố Nha Trang. Dù vậy, ở một vài góc độ, ảnh hưởng tiêu cực của du khách thể hiện qua hành vi, ngôn ngữ và sự hiện diện của du khách trong không gian thực hành văn hóa của cư dân địa phương cũng tạo nên nhiều mâu thuẫn và thách thức.

Biến đổi văn hóa nhìn từ quá trình kiến tạo không gian di sản

Tại thành phố Nha Trang, một bộ phận cư dân tham gia vào hoạt động du lịch thể hiện ở sự thay đổi về khía cạnh sinh kế, đồng thời, họ còn tích cực, chủ động tham gia vào quá trình kiến tạo không gian và thực hành văn hóa. Bên cạnh đó, một số quan điểm khác muốn bảo tồn nguyên vẹn văn hóa truyền thống, không cổ xúy cho quá trình kiến tạo và dàn dựng thực hành văn hóa. Tuy nhiên, điều này không phản ánh tính chất xung đột mà chỉ thể hiện tính chất đa chiều trong quan điểm của cộng đồng địa phương.

Sự biến đổi về không gian di sản hoặc không  gian  trình  diễn  có  nguyên  nhân  từ nhiều yếu tố tổng hợp, chẳng hạn như quy hoạch đô thị, phát triển hạ tầng đô thị, cùng với yếu tố du lịch đã dẫn đến sự thu hẹp về  không gian dành cho các loại hình di sản văn hóa. Đối với di sản văn hóa, nguyên nhân biến đổi về không gian và trình diễn thể hiện tổng hợp, trong đó du lịch là một tác nhân quan trọng. Sự khác nhau giữa tác nhân du lịch và tác nhân khác ảnh hưởng đến biến đổi văn hóa do phát triển du lịch cũng thể hiện qua quan điểm cộng đồng và những bên liên quan.

Trong quá trình quy hoạch đô thị để phát triển kinh tế và hạ tầng, một số di tích như đình, lăng Nam Hải, miếu thờ thần dần dần bị thu hẹp diện tích và không gian hoặc xung quanh những địa điểm này là nơi họp chợ, buôn bán của cư dân trong phường (đình Trường  Đông,  phường  Vĩnh  Trường)  hoặc một phần diện tích trở thành trụ sở hội họp hành chính, từ đó di tích trở nên hoang phế (đình Phương Câu). Về góc nhìn tổng quát, đặc điểm kiến trúc đã tạo nên diện mạo đô thị Nha Trang với tính chất xen kẽ giữa không gian cổ truyền với không gian hiện đại trong khung cảnh nhộn nhịp của đời sống đô thị. Tuy nhiên, sự phát triển du lịch cũng đóng góp vào quá trình bảo tồn và tôn tạo các di tích nhằm tạo điểm nhấn văn hóa. Một số di tích và danh thắng trở thành điểm đến du lịch như  tháp  Bà  Po  Nagar  và  thắng cảnh  Hòn Chồng với doanh thu từ hoạt động bán vé lên đến hàng chục tỷ đồng/năm (ngoại trừ thời điểm phong tỏa vì dịch Covid-19). Ngoài ra, một số di tích khác như đình Phương Sài (phường Phương Sài), đình lăng Cù Lao (phường  Vĩnh  Phước),  đình  lăng  Trường Đông (phường Vĩnh Trường)… cũng là những địa điểm dừng chân của du khách khi có nhu cầu tìm hiểu về văn hóa truyền thống của cư dân thành phố Nha Trang. Những di tích này chứa đựng giá trị lịch sử, kiến trúc cổ truyền, là điểm đến lý tưởng cho du khách trong nước và quốc tế, giúp họ có cơ hội trải nghiệm song song giữa thị hiếu thẩm mĩ (quang cảnh đẹp, kiến trúc độc đáo) vừa có cơ hội trải nghiệm dấu ấn lịch sử và thực hành văn hóa của cư dân địa phương.

Quá trình kiến tạo không gian di sản và thực  hành  văn  hóa  là  một  trong  những  kế hoạch khai thác nguồn lực văn hóa phục vụ phát triển du lịch. Hoạt động này đã tạo nên diện mạo mới của thực hành văn hóa. Thông qua  phân  tích  quan  điểm  của  người  trong cuộc  nhằm  cung  cấp  sự  thấu  hiểu  về  quá trình kiến tạo văn hóa đã dẫn đến thay đổi giá trị và trình diễn văn hóa một cách có chủ đích. Trong tiến trình này, cộng đồng tham gia với vai trò là người trình diễn và quảng bá thực hành văn hóa.

3.4. Biến đổi văn hóa dưới tác động của du lịch nhìn từ quan điểm và vai trò của nhiều tác nhân

Quan điểm và vai trò của nhà quản lý

Về mối quan hệ giữa văn hóa và du lịch, quan điểm của nhà quản lý là tiến hành song song giữa bảo tồn và phát triển du lịch, trong đó, bảo tồn văn hóa là nhiệm vụ xuyên suốt trong chiến lược và quy hoạch văn hóa của thành  phố,  phát  triển  du  lịch  là  hoạt  động chính để tạo nên lợi ích kinh tế nhằm hỗ trợ cho bảo tồn văn hóa. Một số sản phẩm du lịch được hình thành từ thực hành văn hóa của cộng đồng là sản phẩm phụ trợ để đáp ứng nhu cầu của du khách, chẳng hạn như trình diễn nhạc cụ dân tộc (đàn đá) ở Hòn Chồng, diễn  xướng  múa  dân  gian  Chăm,  thổ  cẩm Chăm ở tháp Bà Po Nagar. Trước sự hạn chế và khan hiếm về sản phẩm du lịch được khai thác từ thực hành văn hóa, nhà quản lý không đòi  hỏi  một  quá  trình  thương  mại  hóa  sâu rộng, mà tôn trọng nhu cầu trải nghiệm của du khách, đồng ý cho du khách tham gia vào thực hành văn hóa cùng với nghệ nhân trình diễn. Dù với số lượng sản phẩm du lịch khan hiếm nhưng điều này cũng chứng tỏ tầm nhìn mới trong chiến lược phát triển du lịch dựa trên khai thác nguồn lực văn hóa. Đây là những bước đi đầu tiên nhằm thăm dò phản ứng của cộng đồng địa phương và phản hồi của khách du lịch trong và ngoài nước, sau đó, các nhà quản lý mới triển khai nhân rộng mô hình.

Về nguyên tắc xây dựng sản phẩm du lịch dựa trên khai thác nguồn lực văn hóa, các nhà quản lý chọn lọc giá trị cốt lõi kết hợp với yếu tố nghệ thuật (diễn xướng dân gian, trình diễn âm nhạc) và không phương hại đến giá trị gốc. Đối diện với những yêu cầu của thị trường du lịch, những nhà quản lý quan tâm nhiều hơn đến yếu tố văn hóa thể hiện giá trị bản sắc nhằm nâng tầm sản phẩm du lịch của địa phương.

“Mình tạo nên sản phẩm gì đó, không phải riêng gì nghệ thuật không đâu, cái giá trị đó thì phải giá trị cốt lõi, không ăn xổi ở thì, không chạy theo kinh tế, nó phải bộc lộ bản sắc của dân tộc mình. Mặt khác, cũng cần xác định du lịch của mình phục vụ cho ai, một là phục vụ cho dân mình, hai là phục vụ cho du khách… Nếu người làm du lịch không được học bài bản, không thấu hiểu giá trị văn hóa thì khi mở cửa thì nhiều thứ ồ ạt tràn vào cả xấu lẫn tốt” (Phỏng vấn sâu, Ông Th., nhà quản lý đã nghỉ hưu).

Về nguyên tắc phát triển du lịch văn hóa ở Nha Trang, các nhà quản lý cho rằng không thể hoàn toàn dựa trên mục tiêu tăng trưởng kinh tế, bởi vì điều này sẽ tạo nên sự nguy hại trước mắt và lâu dài cho di sản văn hóa khi áp lực và thách thức của quy luật cung cầu trong phát triển kinh tế là quá lớn, do đó, sẽ dẫn đến sự đánh đổi văn hóa để lấy lợi nhuận kinh tế.

“Chúng  tôi  không  đặt  ra  chỉ  tiêu  như những đơn vị làm kinh tế, chủ yếu là phấn đấu năm nay phát huy tốt trên nền tảng đã có, phục vụ tốt cho du khách và du khách ngày càng phát triển chứ không đưa ra con số tăng trưởng cụ thể, nói đúng hơn luôn phấn đấu phục vụ tốt, mong muốn du khách đến ngày một nhiều hơn bên cạnh bảo tồn di tích” (Phỏng vấn sâu, ông D., nhà quản lý).

Đối với thực hành văn hóa của cộng đồng, sự kết hợp mềm dẻo giữa động thái quản lý hành chính và nhu cầu sử dụng không gian di sản của người dân là ưu tiên hàng đầu. Việc sử dụng không gian di sản của cộng đồng liên quan chặt chẽ đến thực hành văn hóa, tín ngưỡng và tôn giáo, đây là khía cạnh phi vật chất và khác hẳn với khía cạnh phát triển kinh tế, do vậy, các nhà quản lý cũng phân biệt rạch ròi giữa phát triển để bảo tồn văn hóa và phát triển để phát huy giá trị văn hóa.

“Khi  phát triển  du  lịch cũng không ảnh hưởng nhiều tới cộng đồng. Về luật di sản, Trung tâm giữ nguyên di tích gốc, chỉ làm cho di tích phát triển thêm và đẹp hơn thôi. Về mặt quản lý, luôn luôn tạo điều kiện cho nhân dân có điều kiện thuận tiện đi đến di tích. tạo điều kiện hết mức cho người thực hành tín ngưỡng, về mặt tâm linh luôn luôn hoàn chỉnh nghi thức truyền thống đáp ứng đúng nhu cầu tín ngưỡng, thông qua các cụ hào lão, ban quản lý, người lớn tuổi để tìm hiểu những vấn đề chưa được ổn lắm” (Phỏng vấn sâu, Ông D., nhà quản lý).

Vấn  đề  chọn  lọc  hay  không  chọn  lọc khách du lịch là một trong những yếu tố quan trọng ảnh hưởng đến khả năng phục vụ và đáp ứng trải nghiệm của khách du lịch. Các nhà quản lý cho rằng rất khó để chọn lọc khách du lịch, bởi vì tính chất du lịch văn hóa ở Nha Trang là du lịch đại chúng. Di tích là điểm dừng chân của khách hành hương, cư dân địa phương, khách du lịch trong và ngoài nước. Việc  phân  biệt  giữa  khách  hành  hương  và khách du lịch là điều rất khó khăn. Do vậy, dựa trên cơ sở tôn trọng niềm tin, thực hành văn hóa của cộng đồng địa phương, khách hành hương, tại những di tích có dấu ấn tôn giáo tín ngưỡng, quản lý hành chính là nhiệm vụ chính kết hợp với miễn phí vé vào cổng cho cư dân địa phương, và bán vé cho du khách.

Thông qua việc tìm hiểu quan điểm của những nhà quản lý ở nhiều góc độ khác nhau,  cho thấy việc khai thác nguồn lực văn hóa là nhiệm vụ quan trọng nhằm thích ứng với phát triển du lịch, mang lại nguồn lợi kinh tế, đồng thời góp phần bảo tồn văn hóa. Việc xây dựng sản phẩm du lịch và khai thác nguồn lực văn hóa hiện diện trong chủ trương, đề án phát triển ngành công nghiệp văn hóa, song trên thực tế, việc triển khai xây dựng sản phẩm du lịch từ thực hành văn hóa cần phải cân nhắc đến yếu tố giá trị cốt lõi và thăm dò sự ủng hộ hoặc  từ  chối  của  cộng  động  địa  phương. Những động thái này đã được lưu ý và cân nhắc bởi các nhà quản lý văn hóa cho thấy sự thận trọng trong việc chuyển đổi giá trị văn hóa trở thành lợi ích kinh tế.

Điều này đã tác động tích cực đến thực hành văn hóa của cộng đồng, cụ thể là hạn chế sự biến tướng của trình diễn văn hóa, lễ hội, nghi lễ. Mặt khác, thông qua phát triển du lịch, một số loại hình trình diễn văn hóa mới xuất hiện như festival đường phố, âm nhạc dân tộc, diễn xướng dân gian được trình diễn công  khai  để  du  khách  thưởng  thức.  Tuy nhiên, vấn đề băn khoăn của những nhà quản lý là sự khó khăn trong việc kết nối với cộng đồng. Tính chất phát triển du lịch bền vững lấy cộng đồng làm trung tâm là yếu tố cấp thiết, do vậy, sản phẩm du lịch phải được xây dựng  dựa  trên  cộng  đồng,  và  họ  là  người quyết định sản phẩm nào được trình diễn hoặc bảo tồn. Điều này thể hiện rất tốt trong quan điểm, chủ trương phát triển, song trên thực tế, việc trao quyền có mức độ cho cộng đồng vẫn còn hạn chế và khó khăn.

Vai trò của bên liên quan

Một số bên liên quan đến hoạt động quảng bá hình ảnh văn hóa của cư dân Nha Trang với mục đích phục vụ du lịch là những công ty lữ hành uy tín có chi nhánh tại Nha Trang, chẳng hạn như SaigonTourist, VietTravel. Khoảng hơn 10 năm trước khi du lịch văn hóa đang bắt đầu phát triển, những doanh nghiệp lữ hành thường liên kết trực tiếp với một số  địa điểm di sản, danh thắng nổi tiếng tại Nha Trang,  và  những  di  sản  này  là  một  trong những điểm dừng chân quan trọng khi dẫn khách đến Nha Trang. Thông qua hoạt động liên kết này, những địa điểm di sản, di tích, lễ hội, diễn xướng của cư dân Nha Trang được chú ý nhiều hơn bởi du khách nước ngoài, và hiện diện trên website du lịch nổi tiếng thế giới là www.tripadvisor.com. Sự hiện diện của hình ảnh văn hóa Nha Trang trên các website du  lịch  nổi  tiếng  đã  góp  phần  tạo  nên  sự chuyển biến đáng kể về thương hiệu văn hóa của Nha Trang trên bản đồ du lịch quốc tế. Cho đến thời điểm hiện nay, những địa điểm di sản văn hóa của Nha Trang như tháp Bà Po Nagar,  danh  thắng  Hòn  Chồng,  chùa  Long Sơn, và một số ngôi đình cổ kính như đình Trường  Đông,  đình  Phương  Sài  và  quang cảnh cuộc sống của cư dân ven biển trở thành điểm đến hấp dẫn. Do đó, hiện nay việc liên kết trực tiếp giữa điểm đến di sản với doanh nghiệp lữ hành không còn cần thiết nữa. Thực tế,  tính chất  liên  kết  giữa  doanh  nghiệp  lữ hành và điểm đến di sản không còn thể hiện mục đích tìm khách, bởi vì những điểm đến di sản này đã hiện diện trong tour lữ hành với sự ổn định qua thời gian dài.

Các tác nhân như nhà quản lý, bên liên quan  đều  tạo nên ảnh  hưởng thúc  đẩy quá trình thương mại hóa, dàn dựng và kiến tạo sản phẩm văn hóa. Nhà quản lý căn cứ trên phương án phát triển của ngành công nghiệp văn hóa, nhu cầu du khách, thị trường du lịch để lập kế hoạch xây dựng sản phẩm du lịch hướng tới mục tiêu kép là phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa. Từ đó, quá trình thương mại và dàn dựng văn hóa diễn ra song song với kế hoạch bảo tồn văn hóa, cung cấp nền tảng để một số loại hình diễn xướng, sản phẩm thủ công mỹ nghệ được làm mới hoặc trưng bày tại địa điểm di tích nhằm mang lại giá trị chân thực đáp ứng mong muốn trải nghiệm văn hóa của du khách. Bên liên quan có vai trò hợp tác với nhà quản lý hoặc được trao quyền trong chọn lựa nhân lực, sản phẩm du lịch cung cấp cho thị trường du lịch, đồng thời thu hút khách du lịch sử dụng những sản phẩm này. Khách du lịch có vai trò gián tiếp tác động lên kế hoạch phát triển sản phẩm văn hóa của nhà quản lý và bên liên quan dựa trên những bình luận, nhận xét và hành vi tiêu thụ sản phẩm văn hóa hoặc mong muốn trải nghiệm văn hóa địa phương.

Những tác nhân trên đã góp phần tạo nên một số chiến lược mới trong phát triển công nghiệp văn hóa dựa trên động năng kinh tế thị trường. Đây là những điều kiện cơ bản dẫn đến biến đổi văn hóa theo xu hướng chọn lọc, trong đó, một số loại hình văn hóa được trưng bày và trình diễn, nhưng một số loại hình khác không được chọn lựa để khai thác. Điều này là nguyên nhân dẫn đến sự thiếu cân bằng trong cấu trúc văn hóa, dẫn đến sự tàn lụi của một số loại hình văn hóa ít được công chúng và khách du lịch biết đến. Sự thiếu cân bằng này cũng ảnh hưởng tiêu cực đến trải nghiệm văn hóa của du khách và cộng đồng, đó là sự hiểu sai về cấu trúc văn hóa địa phương, bởi vì mỗi loại hình văn hóa nổi trội trong bối cảnh du lịch chỉ là một mảnh ghép riêng biệt của cấu trúc văn hóa tổng thể. Theo thời gian, văn hóa của cư dân địa phương sẽ trở nên “nghèo hóa” trong góc nhìn và trải nghiệm của du khách.

Quan điểm và vai trò của cộng đồng

Như đã trình bày ở trên, sự phát triển du lịch của thành phố Nha Trang là tác nhân tăng trưởng kinh tế, gia tăng cơ hội nghề nghiệp ở lĩnh vực dịch vụ. Đối với thực hành văn hóa tại một số địa điểm di sản, cư dân địa phương không ngần ngại chia sẻ không gian và thực hành văn hóa để du khách hội nhập và trải nghiệm. Hơn thế nữa, những nhóm tham gia thực hành diễn xướng đã hợp tác với nhà quản lý và các bên liên quan trong việc sáng tạo sản phẩm du lịch, từ đó kiến tạo diện mạo mới của văn hóa truyền thống. Có thể thấy rằng, tại Nha Trang, cộng đồng địa phương đã có cái nhìn tích cực về sự phát triển du lịch, thay đổi nhận thức trở nên tích cực hơn về thương mại hóa, đặc biệt trong lĩnh vực văn hóa. Nhu cầu bảo tồn văn hóa thể hiện trong sự tham gia của cộng đồng vào quá trình kiến tạo thực hành văn hóa.

Những người trực tiếp tham gia vào thực hành văn hóa tại địa điểm di sản như ban tổ chức, ban quản lý đình/lăng, nghệ nhân thực hành diễn xướng, ông/bà đồng, người hành hương (người Chăm và người Việt) đều có chung một số nhận định về quá trình kiến tạo văn hóa do tác động của du lịch như sau: sự phát triển du lịch là cơ hội để bảo tồn văn hóa, tái tạo một số hình thức diễn xướng truyền thống, cung cấp cho du khách trong và ngoài nước góc nhìn mới về văn hóa địa phương, tăng cường cơ hội quảng bá hình ảnh cá nhân và đạt được niềm tự hào về văn hóa truyền thống.

Thông qua khảo sát quan điểm của những đối tượng trên trong việc tham gia vào xây dựng sản phẩm du lịch diễn xướng dân gian, cho thấy mức độ tham gia của cộng đồng chỉ dừng lại ở mức độ tham vấn và hợp tác (theo hình thức hợp đồng và trả lương). Mặc dù họ chưa tham gia một cách sâu sắc vào quá trình ra quyết định hoặc được trao quyền nhưng điều này cũng thể hiện sự thay đổi về nhận thức của người tham gia theo hướng ủng hộ chiến lược phát triển du lịch của thành phố.

Dù vậy, du lịch cũng tạo nên nhiều thách thức đối với biến đổi văn hóa thông qua sự kiến tạo những hình thức và giá trị văn hóa mới. Trong trường hợp này, vai trò của cộng đồng là chủ động thích ứng, sáng tạo giá trị văn hóa mới. Cộng đồng không những có nhu cầu về bảo tồn, kiến tạo sắc thái văn hóa mới mà họ còn đề xuất những giải pháp cụ thể để xây dựng sản phẩm du lịch từ nguồn lực văn hóa.

Sự gia tăng của khách du lịch và nhu cầu trải nghiệm văn hóa tại điểm di tích cũng làm gia tăng nhu cầu kiến tạo tính bài bản, tính hợp thức của diễn xướng dân gian. Tính bài bản và hợp thức trong trình diễn văn hóa dân gian thường ít được quan tâm bởi vì trình diễn nghệ thuật chủ yếu dựa trên cảm hứng. Do vậy, khi nhu cầu trải nghiệm tính chân thực của du khách gia tăng thì một số hình thức văn hóa biến tướng và dị bản rất khó đáp ứng. Trong bối cảnh này, một số nghệ nhân diễn xướng đã bộc lộ nhu cầu bảo tồn văn hóa nhằm gìn giữ những giá trị truyền thống tốt đẹp, đồng thời kiến tạo một diện mạo văn hóa mới đáng tự hào hơn. Dưới đây là nhận xét của một nghệ nhân về biến đổi diễn xướng dân gian truyền thống. Trong đó, nghệ nhân này  cũng  nhận  thấy  diễn  xướng  dân  gian truyền thống gần như mất chỗ đứng trong thị hiếu hiện thời, nhất là khi du lịch phát triển. Nhu cầu cải tiến văn hóa không chỉ đến từ mục tiêu của nhà quản lý mà những nghệ nhân trực tiếp trình diễn cũng mong muốn tìm kiếm một phương thức thể hiện mới nhằm tránh sự nhàm chán. Trong khi hình thức diễn xướng truyền thống gần như phai nhạt và khó trao truyền, thì nhu cầu cải tiến đã thúc đẩy việc chắt lọc và tìm kiếm phương thức thể hiện mới, từ đó, dẫn đến biến đổi hình thức diễn xướng dân gian. Đối với nghệ nhân, việc cải tiến văn hóa là một nhu cầu mới để cứu lấy văn hóa truyền thống và thích ứng với sự phát triển du lịch.

“Nhiều khi nói bảo tồn văn hóa cổ truyền mà đưa ra buổi lễ đó trong cổ truyền chỉ có 1, mà pha thêm 5-7 cái khác, nhiều khi nhìn vào thì cổ truyền nhưng cổ truyền đâu phải vậy? Nghệ thuật mà có yếu tố tâm linh thì phải thực hiện đúng nghi thức, chứ đem ra diễn ngay thì không được. Muốn phát triển du lịch thì phải làm bài bản cho các đoàn diễn xướng đăng ký, mà đăng ký thì phải nằm trong khuôn khổ. Nếu đăng ký thì phải thực tập cho nhuần nhuyễn, rồi luân phiên nhau làm tạo nên sự đa dạng. Người khác họ tới coi một lần rồi họ đi thì được, còn người quay lại địa điểm du lịch mà có nhiêu đó hoài thì họ không muốn dòm nữa” (Phỏng vấn sâu, ông L., Nha Trang).

Đối với thực hành văn hóa ở một số di tích của làng như đình, lăng, miếu thờ thần, chủ trương  của  thành  phố  Nha  Trang  là  không thực hiện “du lịch hóa” tại những địa điểm di tích này, cụ thể là chưa phát triển sản phẩm du lịch. Tuy nhiên, vì mức độ nổi tiếng của văn hóa  truyền  thống  trước  cái  nhìn  tò  mò  và mong muốn trải nghiệm của du khách, một số lễ hội quan trọng như lễ hội Cầu ngư vào mùa xuân đã tạo nên sức hút với khách du lịch trong và ngoài nước. Những động năng mới của phát triển du lịch đã thúc đẩy quá trình kiến tạo, xây dựng hình thức văn hóa truyền thống của làng để trình diễn trong một số festival biển, festival đường phố phục vụ cư dân và khách du lịch.

Mức độ tham gia và đồng thuận của cộng đồng tạo nên nhiều quan điểm trái chiều về việc nên hay không phát triển du lịch dựa vào một số giá trị văn hóa truyền thống chứa đựng yếu tố tâm linh và tín ngưỡng. Nhu cầu của cộng đồng trong kiến tạo văn hóa là cơ hội để những sản phẩm du lịch hiện diện. Vì vậy, sự tham gia của cộng đồng với vai trò tham vấn và hợp tác trở nên rất quan trọng khi nhà quản lý và bên liên quan đặt ra mục tiêu khai thác nguồn lực văn hóa. Trên thực tế, trong những trường hợp này, cộng đồng chỉ tham vấn và hợp tác nếu nhà quản lý có chiến lược xây dựng sản phẩm du lịch. Nếu không có chủ trương phát triển du lịch, thì một số hình thức văn hóa của cộng đồng có thể sẽ bị “lề hóa” trong hầu hết các quyết định bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Mặt khác, nhà quản lý và cộng đồng rất khó kiểm soát sự biến đổi văn hóa dưới tác động của du lịch. Do vậy, sự hợp tác giữa nhà quản lý và cộng đồng địa phương trong việc quản lý văn hóa và sự biến đổi văn hóa trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Mặc dù  cộng đồng có nội lực và  khả  năng chủ động thích ứng, kiến tạo giá trị văn hóa phù hợp với bối cảnh phát triển, nhưng vai trò của cộng đồng thường không được đánh giá cao trong chiến lược phát triển.

Nhìn chung, mỗi tác nhân đều đóng góp một vai trò quan trọng tạo nên những động năng mới thúc đẩy văn hóa phát triển, cụ thể là động năng kinh tế, động năng bảo tồn phát huy văn hóa, động năng kiến tạo quyền lực và sự tham gia. Sự tham gia của cộng đồng thể hiện ở một số mức độ khác nhau như cung cấp thông tin, tham vấn ý kiến, hợp tác. Đây là yếu tố quan trọng nhất trong việc chủ động thích ứng với biến đổi văn hóa, chấp nhận quá trình thương mại hóa văn hóa (xây dựng sản phẩm du lịch), dàn dựng tính chân thực của thực hành văn hóa và kiến tạo những hình thức và giá trị mới của thực hành văn hóa. Mặc dù là tác nhân quan trọng thúc đẩy biến đổi văn hóa theo chiều hướng tích cực, song chiến lược kiến tạo văn hóa của cộng đồng luôn phụ thuộc vào chiến lược phát triển của nhà quản lý và sự hỗ trợ của bên liên quan. Tuy nhiên, cộng đồng chỉ tham gia một cách hạn chế vào một vài giai đoạn nhất định trong chiến lược khai thác nguồn lực văn hóa. Điều này cũng tạo nên một số quan điểm trái chiều khi đánh giá tác động của du lịch lên văn hóa. Thậm chí, sự biến đổi văn hóa sẽ trở nên tự phát  và  khó  kiểm  soát  khi  cộng  đồng  chú trọng vào việc đáp ứng nhu cầu sinh kế. Đồng thời, chiến lược khai thác nguồn lực văn hóa theo tính chất chọn lọc và tập trung vào một số loại hình văn hóa nhất định có ý nghĩa tích cực là hỗ trợ hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp, song cũng phá vỡ sự cân bằng trong cấu trúc văn hóa của cư dân địa phương, khiến cho một số loại hình văn hóa trở nên nổi trội và một số loại hình văn hóa khác không theo kịp sự phát triển. Tính chất “lề hóa” của cộng đồng không chỉ thể hiện trong chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của địa phương, mà một số thực hành văn hóa do cộng đồng sở hữu cũng không tránh khỏi nguy cơ bị phai tàn trước “cơn lốc” của phát triển du lịch.

Tóm lại, cần phải nhấn mạnh hơn nữa vai trò và trách nhiệm của cộng đồng trong việc tham gia vào chiến lược khai thác nguồn lực văn hóa, khả năng thích ứng với thương mại hóa, khả năng kiến tạo hình thức, giá trị văn hóa mới trước sự chi phối của những tác nhân bên ngoài là nhà quản lý và khách du lịch. Phát triển du lịch và khai thác nguồn lực văn hóa là nền tảng phát sinh những xu hướng mới trong biến đổi văn hóa của cộng đồng địa phương, không chỉ thụ động chấp nhận tiếp biến văn hóa mà cộng đồng còn chủ động đáp ứng, điều chỉnh và kiến tạo văn hóa truyền thống nhằm phù hợp với yêu cầu mới của đời sống. Hơn bao giờ hết, nhu cầu bảo vệ văn hóa truyền thống của cộng đồng thể hiện rất rõ ràng, đồng thời họ cũng gợi mở và đề xuất chiến lược phát triển văn hóa. Tuy nhiên, phương  thức  tiếp  cận  từ  trên  xuống  trong chiến lược phát triển chưa thật sự quan tâm đến việc huy động sức đóng góp và tham gia của cộng đồng. Vì vậy, điều này tạo nên một số lực cản và “điểm trễ” trong quá trình kiến tạo mối quan hệ cân bằng và hài hòa giữa văn hóa và phát triển, minh chứng qua sản phẩm du lịch được xây dựng một cách manh mún, hạn chế và đối phó theo tình huống của sự phát triển, chưa đạt tới chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa với sự lan tỏa và nhận diện thương hiệu rõ ràng trên thị trường du lịch trong nước và quốc tế.

4. Một số bàn luận về xu hướng biến đổi văn hóa dưới tác động của du lịch và quản lý sự biến đổi văn hóa

Quan điểm của nhân học là đặt cộng đồng và thực hành văn hóa của cộng đồng ở trung tâm của sự phát triển. Sự tham gia và trao quyền của cộng đồng bao gồm hai khía cạnh chính là bảo tồn văn hóa và thích ứng với quá trình thương mại hóa. Sự tham gia của cộng đồng không chỉ thuần túy dừng lại ở một số mức độ mà quá trình tham gia này được nhìn nhận ở sự tổng hợp năng lực cộng đồng như tâm thế, quan điểm, nhu cầu, chiến lược thích ứng. Những tác nhân khác tác động đến sự tham gia cộng đồng bao gồm nhà quản lý, bên liên quan và khách du lịch. Từ đó, tạo ra nhiều cơ hội và thách thức để cộng đồng quyết định hợp tác hoặc không hợp tác, ủng hộ hoặc không ủng hộ phát triển du lịch. Trong trường hợp cộng đồng chọn tham gia thì đây chính là quá trình phát triển năng lực của cộng đồng, có thể mức độ tham gia chỉ dừng lại ở hợp tác và tham vấn (hoặc hiếm khi đạt được sự trao quyền), dù vậy thì sự chủ động và thích ứng của cộng đồng là điều không thể phủ nhận.

Nghiên cứu này cũng đặt ra vấn đề dự báo về biến đổi văn hóa trong bối cảnh hậu du lịch với nhiều đặc điểm khác biệt so với thời gian du lịch hình thành và phát triển. Trong bối cảnh hậu du lịch, khi cộng đồng địa phương đã tái lập và thích ứng với những vấn đề phát sinh từ du lịch, sự tồn tại và phát triển của loại hình văn hóa mới hoặc sản phẩm du lịch văn hóa đã được xác lập trước đó phụ thuộc vào lượng khách du lịch và nhu cầu trải nghiệm văn hóa của họ. Trong khi đó, nhà quản lý sẽ tăng cường quản lý văn hóa, lúc này xu hướng biến đổi văn hóa phụ thuộc vào tương tác giữa nhà quản lý hoặc bên liên quan với cộng đồng địa phương.

Đồng thời, nghiên cứu này cũng đề xuất xu hướng biến đổi văn hóa và mối quan hệ giữa văn hóa và phát triển. Khi du lịch ngày càng mở  rộng,  mang  lại  nhiều  lợi  ích  cho  địa phương và quốc gia sẽ dẫn đến một quá trình tăng cường khai thác nguồn lực văn hóa trên phạm vi rộng lớn hơn, nhiều loại hình du lịch liên quan đến văn hóa sẽ gia tăng, bao gồm những loại hình du lịch tâm linh tín ngưỡng chứa đựng yếu tố văn hóa truyền thống. Quá trình này sẽ mang dáng dấp của nền công nghiệp văn hóa kết hợp song song giữa ứng dụng khoa học kĩ thuật hiện đại (công nghệ chuỗi khối, thực tại ảo) và trải nghiệm văn hóa thực tế.

Hệ quả tích cực của phát triển công nghiệp văn  hóa  là  gia  tăng  quá  trình  tái  kiến  tạo những giá trị văn hóa truyền thống, gia tăng diễn ngôn về bảo tồn văn hóa. Lúc này xu hướng biến đổi văn hóa phụ thuộc trước hết vào nhu cầu của cộng đồng, vai trò của nhà quản lý và bên liên quan, sau đó mới phụ thuộc vào nhu cầu trải nghiệm văn hóa của du khách. Xu hướng biến đổi văn hóa sẽ diễn ra theo chiều ngược lại với giai đoạn du lịch mới hình thành và phát triển tại một cộng đồng nhất định. Cộng đồng địa phương sau khi đã đạt tới những lợi ích hoặc có tiềm lực kinh tế nhất định nhờ phát triển du lịch, họ sẽ ưu tiên hơn cho kế hoạch bảo tồn văn hóa truyền thống;  hoặc  một  số  cộng  đồng  địa  phương khác sẽ chọn văn hóa truyền thống là ưu tiên trong chiến lược phát triển kinh tế - xã hội vì văn hóa mang lại sự ổn định và lợi ích bền vững hơn. Do vậy, cải tiến văn hóa là một xu hướng mới và phổ biến hơn trong tương lai.

Một số biện pháp cân bằng mối quan hệ giữa văn hóa và phát triển như sau:

(i) Lập kế hoạch phát triển có sự tham gia của cộng đồng địa phương.

(ii) Quy hoạch phát triển địa phương chú trọng nhiều hơn đến yếu tố văn hóa như một nguồn lực hoặc tài nguyên của phát triển kinh tế - xã hội.

(iii) Quản lý biến đổi văn hóa: bên cạnh việc nhận diện, thích ứng và đáp ứng những yêu cầu mới của biến đổi văn hóa thì việc quản lý biến đổi văn hóa là vấn đề cấp thiết hiện nay. Quản lý biến đổi văn hóa là một phương thức được tiến hành song song với hoạt động du lịch có trách nhiệm. Quản lý biến đổi văn hóa cần đến sự kết hợp giữa hai nguyên tắc tiếp cận từ trên xuống và từ dưới lên trong lập kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội và văn hóa của địa phương.

Quản lý biến đổi văn hóa cần có sự tham gia đa chủ thể, bao gồm nhà quản lý, bên liên quan, cộng đồng địa phương cùng tham gia vào một số nhiệm vụ như sau: nhận diện giá trị cốt lõi của văn hóa; nhận diện nhu cầu bảo tồn và khai thác nguồn lực văn hóa: thảo luận về nhu cầu bảo tồn và khai thác văn hóa của cộng đồng (loại hình văn hóa nào cộng đồng muốn bảo tồn và loại hình văn hóa nào cộng đồng muốn khai thác để phát triển hoặc tiến hành song song giữa khai thác và phát triển); nhận  diện  những  bất  cập  trong  khai  thác nguồn lực văn hóa (bất cập về nhân lực, sản phẩm, lợi ích kinh tế; bất cập về khả năng bảo tồn trong tương lai). Đặc biệt, trong giai đoạn sự phát triển du lịch bị suy giảm do đại dịch hoặc nguyên nhân khác, vấn đề bảo tồn văn hóa cần được quan tâm nhiều hơn nhằm hạn chế những ảnh hưởng tiêu cực cho sản phẩm du lịch và nguồn thu nhập của cộng đồng.

Kết luận

Từ những phân tích trên cho thấy tầm quan trọng của việc nhận diện và thấu hiểu biểu hiện biến đổi văn hóa dưới tác động của du lịch thông qua tiếp cận nhân học. Đặc biệt, sự thích ứng và vai trò của cộng đồng đã góp phần thúc đẩy sự cải tiến văn hóa như một xu hướng mới của mối quan hệ giữa văn hóa và du lịch. Do vậy, quản lý sự biến đổi văn hóa và giảm thiểu những tổn thương do tác động du lịch và sự suy giảm của hoạt động du lịch cần được tái xem xét  theo  nhu cầu  khai thác  và  bảo tồn nguồn lực văn hóa của cộng đồng. Hoạt động du lịch suy giảm kéo theo sự hạn chế nhu cầu khai thác nguồn lực văn hóa và sản phẩm du lịch. Do đó, nghiên cứu này tiếp tục đặt ra vai trò của cộng đồng và những tác nhân khác đối với quá trình thích ứng với biến đổi văn hóa trước và sau khi du lịch phát triển, tạo nên sự tiếp cận song song giữa phát triển và bảo tồn văn hóa trong dài hạn và ngắn hạn./.

N.T.T.X

(Tạp chí Văn hóa học số 1 (59) - 2022)

______________________

1. Thủ tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 1456/QĐ-TTg  của  Thủ  tướng  Chính  phủ  ngày 25/09/2020 về Phê duyệt nhiệm vụ điều chỉnh Quy hoạch chung thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa đến năm 2040.


2. Theo kết quả Báo cáo hàng năm của Sở Du lịch tỉnh Khánh Hòa (2018, 2019, 2020, 2021)

3. Theo thông tin từ Báo Khánh Hòa online (2012). Khánh Hòa: Ban hành kế hoạch triển khai đón khách du lịch.

4. UBND tỉnh Khánh Hòa (2017), Chiến lược phát triển ngành công nghiệp văn hóa tỉnh Khánh Hòa đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030.

5. Thủ Tướng Chính phủ (2020), Quyết định số 1456/QĐ-TTg của  Thủ  Tướng  Chính Phủ  ngày 25/09/2020 về Phê duyệt nhiệm vụ điều chỉnh Quy hoạch chung thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa đến năm 2040.

6. Theo Thống kê của Trung tâm Bảo tồn Di tích Khánh Hòa (2015-2019).

Tài liệu tham khảo khác

1. Leite,   N.,   &   Graburn,   N.   (2014). Anthropological Interventions in Tourism Studies. The Sage Handbook of Tourism Studies, 35–64. https://doi.org/10.4135/9781412994248.n553.

2. Macleod,  D.  V.  L.  (2006),  "Power, Resources and Identity: The Influence of Tourism on Indigenous Communities". In P. M. Burns & M. Novelli (Eds.), Tourism and Social Identities: Global Frameworks and Local Realities (pp. 111-124). Elsevier Ltd. https://doi.org/10.4324/9780080463001

3.  Malchrowicz, E. (2016), "Anthropology of Tourism: Heritage and Perspectives". Journeys, 16 (2),  tr.        101–103.  https://doi.org/10.3167/jys.2015.160206.

4. Marx,     J.     (2018),     The     Adverse Environmental and Socio-Cultural Effects of Tourism in Vietnam. Capstone Projects and Master’s Theses.

5. Porter, B. W., & Salazar, N. B (2005), "Heritage tourism, conflict, and the public interest: An  introduction".  International  Journal  of Heritage Studies, 11 (5), 361–370. https://doi.org/10.1080/13527250500337397.

6. Půtová,  B.  (2018).  Anthropology  of Tourism: Researching Interactions between Hosts and Guests. Czech Journal of Tourism, 7 (1), tr. 71-92. https://doi.org/10.1515/cjot-2018-0004.

7.  Tucker, H., & Boonabaana, B. (2012), "A critical analysis  of  tourism,  gender  and  poverty reduction". Journal of Sustainable Tourism, 20 (3), tr. 437–455. https://doi.org/10.1080/09669582.2011.622769.

8.  Vanlangendonck,  B.   M.,   &   Leman,   J. (2007),   "Tourism   and    cultural   change :   an empathic understanding approach an introduction to tourism , anthropology and ethnicity", Omertaa.

9.  Wells, E. C., Zarger, R. K., Whiteford, L. M., Mihelcic, J. R., Koenig, E. S., & Cairns, M. R. (2014), "The impacts of tourism development on perceptions  and  practices  of  sustainable wastewater management on the Placencia Peninsula, Belize". Journal of Cleaner Production, xxx,    1–12.    https://doi.org/10.1016/    j.jclepro.2014.08.050.

Tạp chí liên quan

Tạp chí Văn hóa học số 1 (59)

Năm phat hanh: 2022
Sách giấy: Liên hệ
Ebook: Liên hệ
Xem chi tiết

Bình luận