Tác động của Danh hiệu Di sản thế giới UNESCO trường hợp phố cổ Hội An

Ngày đăng: 11/11/2026 Lượt xem: 7
Mặc định Cỡ chữ

T¸c ®éng cña Danh hiÖu Di s¶n thÕ giíi UNESCO

Tr­êng hîp phè cæ Héi An


TS. NguyÔn ThÞ Thu Hµ


UNESCO và Danh sách Di sản Thế giới

Tổ chức giáo dục, khoa học và văn hóa (UNESCO) của Liên hợp quốc có chức năng thúc đẩy sự cộng tác quốc tế thông qua các lĩnh vực giáo dục, khoa học và văn hóa. Năm 1972, Hội nghị về Bảo vệ Di sản văn hóa và thiên nhiên của thế giới đã được tổ chức và thiết lập nền tảng cho hoạt động ghi danh Di sản thế giới. Ngay sau đó, UNESCO trở thành tổ chức có quyền trao tặng danh hiệu Di sản thế giới, với vai trò quản lý chính là xác định và hỗ trợ cho việc bảo tồn các di sản có giá trị toàn cầu đặc sắc trên thế giới. *

Được phê duyệt trong Hội nghị 1972, Công ước về Bảo vệ Di sản văn hóa và thiên nhiên của thế giới đã chính thức có hiệu lực vào năm 1976 khi Công ước này được ký kết bởi hai mươi quốc gia. Tính cho đến nay, Công ước đã được 190 quốc gia thành viên thông qua. Mục đích của Công ước là nhằm “đảm bảo việc sưu tầm, bảo vệ, bảo tồn, giới thiệu và chuyển giao cho thế hệ tương lại những di sản văn hóa và thiên nhiên có giá trị toàn cầu đặc sắc” (1). Những di sản được đưa vào Danh sách Di sản thế giới của UNESCO phải là những di sản có giá trị toàn cầu đặc sắc đối với nhân loại và cần được bảo vệ để các thế hệ tương lai có thể coi trọng và hưởng thụ (UNESCO, 1972). Mục đích của việc ghi danh Di sản thế giới là khuyến khích hoạt động bảo tồn các nguồn tài nguyên trong khuôn khổ của các điểm di sản được ghi danh, và những vùng phụ cận trong phạm vi địa phương, đồng thời thúc đẩy trách nhiệm tập thể toàn cầu thông qua hoạt động hợp tác, trao đổi và hỗ trợ quốc tế cho các điểm di sản đó. Một khi được đưa vào danh sách Di sản thế giới, quốc gia thành viên phải chấp thuận các trách nhiệm quản lý hiệu quả điểm di sản và cam kết thực hiện Hướng dẫn hoạt động thực hiện Công ước Di sản Thế giới và hệ thống đối phó và báo cáo thường niên đặt ra bởi UNESCO. Nếu thất bại trong thực hiện hiệu quả điều này, nguy cơ bị rút khỏi Danh sách Di sản thế giới sẽ xuất hiện.   

Các địa điểm nằm trong Danh sách di sản thế giới được UNESCO chia làm hai loại: 1) Lịch sử hoặc văn hóa và 2) Thiên nhiên. Tính đến tháng 4-2014, có tổng số 981 địa điểm được ghi danh và 759 trong số đó là các địa điểm lịch sử, văn hóa, 193 địa điểm là di sản tự nhiên và 29 địa điểm vừa là tự nhiên vừa có yếu tố văn hóa hoặc lịch sử (World Heritage List, 2014) (2). Việt Nam hiện có 7 địa điểm nằm trong Danh sách này, bao gồm cố đô Huế, vịnh Hạ Long, phố cổ Hội An, Khu di tích Mỹ Sơn, Vườn Quốc gia Phong Nha Kẻ Bàng, Hoàng thành Thăng Long và Thành nhà Hồ. Trước năm 2005, các điểm di sản được đề cử phải được xem xét dựa trên sáu tiên chí về thiên nhiên và bốn tiêu chí về văn hóa. Hiện nay, hai nhóm tiêu chí này gộp lại thành một tập hợp gồm 10 tiêu chí (3). Các điểm di sản được đề cử là những đại diện tiêu biểu cho một hoặc nhiều tiêu chí, nhiều điểm còn có thể đáp ứng được hết sáu tiêu chí văn hóa do UNESCO đặt ra. Bên cạnh 10 tiêu chí, vấn đề về bảo vệ, quản lý, tính chân xác và tính tổng thể của di sản cũng là những yếu tố quan trọng cần xem xét trong quá trình đề cử.

Tác động của danh hiệu Di sản thế giới lên di sản và cộng đồng sở hữu di sản

Ý nghĩa của việc được đưa vào Danh sách Di sản Thế giới của UNESCO đã được nhiều nhà nghiên cứu tìm hiểu và đánh giá thông qua các trường hợp thực tiễn cụ thể (Ethan Purdy, 2013; Brian Logan VanBlarcom và Cevat Kayahan, 2011; Jo Vu và Quynh Du Ton That; Burc Kayahan và Brian Vanblarcom, 2012; Takamitsu Jimura, 2011; Anne-Marie Hede, 2007). Lợi ích, cái giá phải trả, cơ hội và nguy cơ đến từ việc được nhận danh hiệu di sản thế giới trở thành một chủ đề được thảo luận và bàn cãi nhiều trong giới học thuật về di sản và du lịch di sản. Điều này không có gì ngạc nhiên, vì các quốc gia thành viên của Công ước phải nhìn thấy được những lợi ích rõ ràng nào đấy để đánh đổi cho nỗ lực và chi phí mà họ bỏ ra trong quá trình ghi danh điểm di sản. Lợi ích dự kiến này có thể đến từ nhiều phương diện: kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, môi trường. Hall và Piggin trong bài nghiên cứu Du lịch và Di sản Thế giới ở các quốc gia OCED (4) đã tổng kết ý nghĩa của việc ghi danh Điểm Di sản Thế giới của UNESCO đối với các quốc gia và người dân sở hữu di sản đó như sau:

  • Công nhận và tin tưởng quốc tế - uy tín quốc tế, nhiều cơ hội hơn cho hoạt động quảng bá, nâng cao chất lượng tại điểm di sản và uy tín nếu điểm di sản nằm trong Danh sách Di sản thế giới đang lâm nguy.
  • Cải thiện công tác bảo vệ và quản lý điểm di sản thông qua hệ thống các kế hoạch quản lý di sản cụ thể, cung cấp được một khung tham chiếu cho việc ra quyết định, và tham gia vào việc giám sát các hoạt động và việc báo cáo định kỳ từ UNESCO.
  • Hợp tác và dự án mới – Cơ hội để tạo ra các dự án và sự hợp tác mới. Ví dụ như trường hợp Vòng tròn đá Stonehenge ở Anh, nơi 70 cơ quan đã cùng làm việc với nhau trên bản đề xuất của điểm di sản, và tiềm năng tiếp cận với nguồn tài trợ thông qua Quỹ Di sản thế giới hoặc từ địa phương. Các cơ hội trao đổi về chuyên môn và nhân sự quốc tế cũng xuất hiện.
  • Cải thiện về kinh tế và xã hội.
  • Thừa nhận về mặt dân tộc và chính trị, ví dụ như ở những khu vực trước đã từng là thuộc địa chẳng hạn.
  • Gia tăng các hoạt động du lịch – Có tiềm năng tăng trưởng mức độ tham quan, phụ thuộc vào mức độ tham quan hiện có, địa điểm, chủ đề và hoạt động quảng bá của điểm di sản.

Ethan Purdy (2013) trong công trình nghiên cứu của mình cũng đã tổng kết lại một số điểm lưu ý của các nghiên cứu về lợi ích của việc ghi danh Di sản Thế giới của UNESCO. Lợi ích có được từ sau danh hiệu này có thể được chia làm hai loại: 1) Phi kinh tế, bao gồm lòng tự hào của người dân, hiệu quả bảo tồn và vấn đề giáo dục con người; 2) Kinh tế, ví dụ như chi tiêu của du khách đổ vào địa phương nơi sở hữu điểm di sản, nhiều đầu tư hơn cho cơ sở hạ tầng và hoạt động sản xuất kinh doanh tại địa phương,... Thời kỳ đầu, khi mới bắt đầu việc ghi danh vào Danh sách Di sản Thế giới, các quốc gia thành viên và UNESCO chú trọng đến các lợi ích phi kinh tế hơn. Các điểm di sản được đề cử với mong muốn có được nhiều thuận lợi hơn cho công tác bảo tồn di sản và giáo dục người dân về giá trị di sản, cũng như nâng cao lòng tự hào văn hóa dân tộc cho người dân. Đến giữa những năm 90 của thế kỷ trước, dần xuất hiện nhiều trường hợp điểm di sản trên thế giới đăng ký tham gia đề cử danh hiệu Di sản Thế giới bị thôi thúc bởi các lý do về kinh tế, ví dụ như trường hợp Nhà thờ Collegiate, các lâu đài và thành phố cổ Quedlinburg (nằm ở phía Nam dãy núi Harz, quận Harz, Đức; được biết đến từ thế kỷ IX khi người Gross Orden bắt đầu cư ngụ tại đây) (5) đã sử dụng danh hiệu Di sản Thế giới như là một chiến lược để phục vụ cho các mục đích kinh tế - xã hội, đồng thời, bảo vệ sự tồn tại của các địa điểm này. Những năm sau đó, các trường hợp tương tự cũng dần tăng lên.  Nhiều nghiên cứu gần đây cũng chỉ rõ tác động kinh tế của việc ghi danh vào Danh sách Di sản thế giới UNESCO của nhiều trường hợp, nhấn mạnh đến mối liên hệ mật thiết giữa danh hiệu Di sản thế giới và sự tăng trưởng về số lượng du khách và thu nhập từ du lịch (Brian Logan VanBlarcom và Cevat Kayahan, 2011; Jo Vu và Quynh Du Ton That; Burc Kayahan and Brian Vanblarcom, 2012; Takamitsu Jimura, 2011; Anne-Marie Hede, 2007). Có tính phê phán vấn đề này hơn, Ashworth và Turnbridge (1990) còn cho rằng: "Danh hiệu danh giá Di sản Thế giới của UNESCO phục vụ cho lợi thế quảng bá quốc gia và thương mại trong cạnh tranh quốc tế về du khách hơn là về sự ca ngợi một bản sắc quốc tế" (6). Tuy nhiên, mưu cầu lợi ích và hiệu quả hơn nữa cho bản thân điểm di sản, cho cộng đồng sở tại, cho đất nước, dù là vì mục đích kinh tế hay phi kinh tế, đều là chính đáng. Vấn đề quan trọng cần phải đánh giá và xem xét kỹ là hiệu quả và tính bền vững của công tác quản lý, bảo tồn và phát huy mọi mặt giá trị của điểm di sản sau khi giành được danh hiệu Di sản thế giới của UNESCO. Thực tế nhiều trường hợp trên thế giới nói chung và tại Việt Nam nói riêng đã cho thấy rõ vai trò của du lịch trong công tác này.

Tư tưởng cơ bản nằm trong Công ước 1972 của UNESCO phản ánh sự tôn trọng dành cho hoạt động du lịch tại điểm di sản thế giới. Những địa điểm được ghi danh phải mở cửa cho du khách để bản sắc di sản quốc gia và quốc tế của điểm đó được củng cố vững chắc trong tâm trí của công chúng. UNESCO và các quốc gia thành viên của Công ước được khuyến khích quảng bá các điểm Di sản thế giới trong phạm vi lãnh thổ của mình, và khiến công chúng dễ dàng tiếp cận được các điểm đó. Mặc dù khó có thể có được số liệu cho thấy có mối liên hệ trực tiếp giữa việc ghi danh Di sản Thế giới và du lịch, vì nhiều điểm di sản trước khi được ghi danh đã nổi tiếng trong vùng và toàn cầu, nhưng có vẻ như danh hiệu đó có làm gia tăng hình ảnh của điểm di sản thông qua các thông tin đưa ra bởi Ủy ban Di sản Thế giới, quốc gia sở tại và các đơn vị tư nhân. Vì thế, việc ghi danh Di sản Thế giới được nhiều quốc gia trông đợi như là một phương tiện thu hút nhiều du khách hơn nữa.

Shackley (1998) (7) đã nói rằng, giá trị của danh hiệu Điểm Di sản Thế giới là "thỏi nam châm hút khách du lịch", và rằng là di sản thế giới "rõ ràng đảm bảo số lượng du khách sẽ tăng lên". Nhiều nghiên cứu thực nghiệm đã được thực hiện nhằm làm rõ hiệu quả của danh hiệu này đối với sự phát triển du lịch tại điểm di sản. Brian Logan VanBlarcom và Cevat Kayahan (2011) trong nghiên cứu trường hợp hai di tích ở Nova Scotia (Canada) là Di tích lịch sử Gran Pré (nhận danh hiệu vào năm 2012, nhưng tại thời điểm được đưa vào nghiên cứu này, di tích này đang trong quá trình đề cử), và Lunenburg (nhận danh hiệu năm 1995) với mục đích đánh giá tác động của danh hiệu Điểm di sản thế giới lên lượng khách tham quan và các chi tiêu có liên quan đến du lịch. Kết quả cho thấy danh hiệu Di sản thế giới đã mang đến tăng trưởng 6.2% lượng khách du lịch cho Lunenburg. Dựa vào lượng khách tham quan trung bình trong vòng 10 năm tại Gran Pré, tác giả giả định rằng tác động của Danh hiệu Điểm di sản thế giới sẽ tạo ra sự tăng trưởng khoảng 3.000 du khách mỗi năm. Những du khách này cũng chi tiêu khoảng 200,000 USD mỗi năm cho nền kinh tế của địa phương này, và số tiền này sẽ giúp thúc đẩy sự tăng trưởng ngành công nghiệp du lịch địa phương vốn đã sụt giảm đáng kể trong những năm trước đó. Nghiên cứu của Jo Vu và Quynh Du Ton That làm rõ vai trò của việc được ghi danh là Di sản thế giới đối với sự tăng trưởng kinh tế du lịch của cố đô Huế. Lượng du khách trong nước và quốc tế đến Huế đã tăng trưởng vượt bậc từ năm 1993, là năm Huế được UNESCO trao tặng Danh hiệu Di sản thế giới, với 243.000 du khách và đến năm 2002, con số này là 1.3 triệu, 2007 là 1.55 triệu người (8). Trong một công trình nghiên cứu thực nghiệm của mình, Takamitsu Jumura (2010) tìm hiểu về những thay đổi về kinh tế, văn hóa, xã hội  và biến đổi vật lý, cũng như thái độ đối với Ogimachi từ khi điểm di sản này được UNESCO công nhận là Di sản thế giới. Tác giả tìm thấy tác động tích cực và tiêu cực đối với cộng đồng và di tích đến từ ba yếu tố chính: sự tăng trưởng nhanh chóng với cường độ mạnh của du lịch sau khi nhận Danh hiệu, sức hút tăng cao của danh hiệu này đối với du khách nội địa, và thái độ của người dân địa phương đối với vấn đề bảo tồn không gian văn hóa và danh hiệu Di sản thế giới. Ngoài việc đề xuất một kế hoạch bảo tồn tốt, Ogimachi cần phải có một kế hoạch quản lý du lịch tổng thể và đồng bộ để có thể giữ vững mình trong tương lai như là một nơi để sống, một điểm di sản thế giới và một điểm tham quan du lịch.

Trường hợp Đô thị cổ Hội An (Quảng Nam, Việt Nam)

Đô thị cổ Hội An

Nhiều nghiên cứu tìm hiểu về tác động kinh tế và xã hội của danh hiệu Di sản thế giới đã đặc biệt tập trung vào tác động của hoạt động du lịch như là kết quả của danh hiệu này lên điểm di sản và các vùng phụ cận. Thực tế là danh hiệu Di sản thế giới của UNESCO đã được trao tặng cho các điểm di sản vì các điểm này có giá trị đặc sắc toàn cầu, và vì thế, những điểm nào thành công trong việc đề cử sẽ được công nhận có tầm quan trọng to lớn về văn hóa, lịch sử và tự nhiên toàn cầu. Việc các điểm này sau đó trở thành nơi muốn tới của du khách là hiển nhiên, cũng chính vì du khách biết tới tầm quan trọng toàn cầu đó của di sản. Phố cổ Hội An (Quảng Nam, Việt Nam) là một trong những trường hợp như vậy.

Hội An vốn là một thị xã (nay là thành phố) nhỏ nằm ở tỉnh Quảng Nam. Năm 1999, Hội An được UNESCO trao tặng danh hiệu di sản thế giới do nó là một ví dụ tiêu biểu cho các cảng thị của vùng Đông Nam Á được bảo tồn nguyên vẹn hàng thế kỷ nay. Trong hồ sơ đánh giá số 948 của UNESCO về việc đề cử làm Di sản văn hóa thế giới, Hội An được đánh giá như sau: “Phố cổ Hội An là một trường hợp tiêu biểu của cảng biển thương mại cổ của Đông Nam Á được bảo tồn một cách nguyên vẹn và cẩn trọng: Đây là đô thị cổ duy nhất ở Việt Nam được bảo tồn một cách nguyên vẹn đến vậy.  Hầu hết các công trình kiến trúc ở Hội An đều có kiểu kiến trúc của thế kỷ XVIII-XX. Chúng nằm dọc trên những con phố cổ hẹp. Các công trình này bao gồm các công trình tín ngưỡng như chùa, đền, hội quán, v.v... Tất cả đều có liên quan đến sự phát triển của cộng đồng cư dân vùng hải cảng. Phong tục, tín ngưỡng, các sinh hoạt văn hóa và cả ẩm thực đều được giữ gìn và nhiều lễ hội vẫn được tổ chức thường niên” (9). Ngày nay, Hội An nổi tiếng trong và ngoài nước như là một điểm du lịch hấp dẫn. Kazimierz đã mô tả rằng: “Hội An xứng đáng có một vị trí đặc biệt trong các di sản của Việt Nam và nhân loại. Nó có những ngõ phố nhỏ xinh, nhiều công trình kiến trúc và chạm khắc hoàn hảo” (10).

Hội An bao gồm nhiều công trình kiến trúc truyền thống như là hội quán, miếu, chùa, đình, nhà thờ họ, giếng cổ, cầu cổ, v.v… Tuy nhiên, những di tích hấp dẫn nhất và đặc biệt nhất mang lại danh tiếng và thu hút khách du lịch trong ngoài nước là các ngôi nhà cổ với kiểu kiến trúc kết hợp phân bố đều dọc những con phố cổ nhỏ hẹp chạy song song với con sông và cắt nhau bằng những con ngõ nhỏ (11). Bên cạnh đó, các phong tục cổ truyền, sinh hoạt văn hóa và phong cách sống của người Hội An đã tạo nên hình ảnh hấp dẫn của Hội An trong con mắt của thế giới.

Phát triển du lịch ở Hội An: Tác động hiệu quả của Danh hiệu Di sản thế giới

Trở thành Di sản thế giới đánh dấu sự thay đổi mạnh mẽ trên mọi mặt đời sống của người dân thị xã Hội An. Bắt đầu rõ rệt nhất là sự tăng trưởng của ngành du lịch và đi kèm với nó là các lợi ích kinh tế và xã hội khác.

Bảng 1. Du khách đến Hội An 1999 - 2011

 


Tổng lượt khách

Khách quốc tế

Khách nội địa

1999

158,315

73,457

84,858

2005

648,216

329,222

318,994

2007

1,032,797

608,477

424,320

2010

1,284,941

631,943

653,007

2011

1,462,180

739,850

722,330

Nguồn: Phòng Thống kê Thành phố Hội An

Lượng du khách đến Hội An ngày càng tăng. Trong năm 2007, Hội An đã chào đón vị khách thứ 1 triệu, đánh dấu một bước ngoặt mới trong quá trình phát triển của du lịch ở một thành phố nhỏ. Hội An ngày càng trở nên nổi tiếng đối với thế giới. Đối với các du khách quốc tế, phố cổ Hội An là một điểm phải đến ở Việt Nam. Đối với khách nội địa, Hội An là một điểm được du khách Việt Nam yêu thích: Thị trường trong nước của Hội An gồm: Du khách đến từ thành phố Hồ Chí Minh chiếm 30%, du khách đến từ Hà Nội chiếm 52% và các nơi khác là 18%. Trong năm 2013, Hội An đón 1.610.000 lượt khách (12). Sáu tháng đầu năm 2014, lượng khách đến Hội An ước đạt 931.379 lượt người, trong đó khoảng 464.608 là khách quốc tế và 466.771 là khách nội địa (13).

Kể từ năm 1999, thu nhập từ ngành du lịch của Hội An tăng lên nhanh chóng đạt mức tăng trưởng kinh tế hàng năm là 13% (1999-2007). Trên thực tế, toàn bộ Hội An hiện nay dường như là một khu du lịch mà trung tâm của nó là khu vực phố cổ. Hầu hết các hoạt động kinh tế trong khu vực thương mại và dịch vụ như là nhà hàng, nghỉ trọ, vận chuyển, tham quan, du lịch và các hoạt động khác đều là phục vụ cho du lịch. Những đóng góp của nhóm ngành du lịch-thương mại-dịch vụ trong tổng thu nhập của toàn bộ thị xã tăng một cách đáng kể từ 59,19% vào năm 2005 lên đến 64.87% năm 2011 (14). Ở Hội An, thu nhập từ du lịch hàng năm đến từ tổng thu nhập của các nhà hàng, quán bar, khách sạn, nhà nghỉ, phương tiện đi lại, vé tham quan, dẫn khách du lịch theo tour và các hoạt động khác trong khu vực du lịch. Về mặt kinh tế, đóng góp của du lịch trong toàn bộ cấu trúc kinh tế của thị xã ngày càng tăng.

Tiền thu được từ du lịch phần nào đã giúp bổ sung vào nguồn tài chính dành cho các chi phí địa phương trong việc cải thiện cơ sở hạ tầng, giáo dục, sức khoẻ y tế và an ninh xã hội. Trong một vài năm vừa qua, cơ sở hạ tầng Hội An đã được cải thiện nhiều nhờ vào nguồn tài trợ từ chính quyền trung ương, chính quyền tỉnh và cả chính quyền địa phương mà trong đó, du lịch đóng góp một phần đáng kể. Từ những tác động kinh tế, nổi bật nhất là những tác động tích cực, dễ nhận thấy, chất lượng sống của người dân Hội An cũng có nhiều thay đổi trong những năm vừa qua. Người dân địa phương trở nên năng động hơn, có khả năng hưởng thụ các dịch vụ và hàng hóa mang tính công nghệ hơn, tiện nghi hơn xuất phát từ những cải thiện về kinh tế và điều kiện sống. Thu nhập trung bình hàng năm của người dân tăng đáng kể: từ 7.92 triệu đồng (528 USD) năm 2003, 11.22 triệu đồng năm 2005 và khoảng 14.71 triệu đồng (>900USD) năm 2007 (Lê Phương, 2007; Lê Văn Giảng, 2007; Thanh Hải, 2003) cho đến con số 27.27 triệu đồng/năm vào năm 2011 (15). Tuy nhiên, Hội An vẫn có tình trạng chênh lệch cao về thu nhập giữa các hộ dân sống ở các khu vực khác nhau. Những người sống và buôn bán trong khu phố cổ có thu nhập cao hơn do họ có điều kiện kinh doanh buôn bán trực tiếp, trong khi những người sống ở các vùng phụ cận như các xã Cẩm Thanh, Cẩm Kim, Tân Hiệp thì có thu nhập thấp hơn.

Ngoài đóng góp về mặt thu nhập cho nền kinh tế địa phương, du lịch đã mang lại nhiều cơ hội nghề nghiệp cho người dân và đặc biệt là cho lớp thanh niên của Hội An. Ngành du lịch trong năm 2010 ước tính đã tạo việc làm cho 7.204 người lao động trực tiếp (Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quảng Nam và UNESCO Hà Nội, 2011), tăng nhiều so với con số này vào năm 2006 là 3.411 người (16).  Ở Hội An, số lượng các khách sạn, nhà nghỉ, nhà hàng, quán bar và các cửa hàng bán đồ lưu niệm, thủ công mỹ nghệ, may quần áo, giầy dép và túi xách…. xuất hiện ngày càng nhiều và nhờ thế, đòi hỏi có một lượng nhân công lớn làm việc cho họ. Ngoài ra, có hàng ngàn người đang làm việc trong các loại hình kinh doanh dịch vụ khác liên quan đến du lịch trong và ngoài khu vực phố cổ, như là các văn phòng du lịch, dịch vụ cung cấp thông tin du lịch, vận chuyển, bưu chính, hướng dẫn khách tại các địa điểm tham quan… Những con số đó phần nào có thể cho chúng ta thấy vai trò của du lịch trong việc mang lại nhiều việc làm cho người dân địa phương ở Hội An. Trong trường hợp của những vùng phụ cận Hội An như các xã Tân Hiệp, Cẩm Thanh, Cẩm Kim, du lịch cũng đã mang lại nhiều việc làm một cách gián tiếp. Do môi trường kinh doanh hấp dẫn ở khu vực phố cổ, nhiều người vốn là nông dân, ngư dân và những người làm nghề thủ công tạm thời dời làng để đến phố cổ làm việc, trở thành nhân viên trong các nhà hàng, khách sạn, doanh nghiệp may mặc, nhiều người trong số họ trở thành những người bán hàng rong.

Bên cạnh những lợi ích về kinh tế và xã hội mà sự phát triển du lịch đã mang lại cho Hội An, là những đóng góp to lớn của ngành này đối với hệ thống các di sản văn hóa đa dạng và phong phú của điểm đến này.

Giữ gìn và bảo vệ các di sản văn hoá ở Hội An là một công việc khó do mức độ phức tạp của hệ thống các di sản văn hoá của thị xã. Toàn bộ phố cổ Hội An là một nhóm tập hợp các ngôi nhà và các cấu trúc kiến trúc cổ, cùng với chúng là nhiều lễ hội văn hoá, phong tục, truyền thống và các sinh hoạt văn hoá của người dân Hội An. Tất cả các di sản này là kết quả của những tích luỹ qua nhiều thế hệ. Hàng năm, những ngôi nhà cổ và các công trình kiến trúc đòi hỏi được bảo dưỡng, phục hồi và bảo vệ khỏi những hiểm hoạ từ thiên tai, sự bất cẩn trong quá trình sử dụng của con người, sự lạm dụng và áp lực của du lịch. Nhiệm vụ này cần đến một sự hỗ trợ lớn về mặt tài chính. Vì thế, nguồn thu hàng năm từ du lịch được đánh giá là một trong những nguồn hỗ trợ quan trọng cho việc bảo tồn các di sản văn hoá ở Hội An.

Năm 1999, việc bảo tồn di sản ở Hội An chiếm tới 60.3% tổng số kinh phí hỗ trợ hàng năm cho toàn bộ thị xã. Trong khoảng thời gian 1997-2006, Hội An có 166 di tích được tu bổ và hàng trăm di tích được nâng cấp. Nguồn kinh phí cho việc tu bổ này phần lớn là từ ngân sách nhà nước (75,21%), phần còn lại là từ ngân sách địa phương (20,42%) và tiền ủng hộ của các tập thể và cá nhân ở cả trong và ngoài nước (4.37%) (Nguyễn Đức Minh, 2007). Từ năm 2006 đến 2012, số lượng các công trình kiến trúc cổ cần được sửa chữa, cải tạo và khôi phục ngày càng nhiều hơn và yêu cầu lượng kinh phí lớn hơn. Theo Báo cáo về tình hình thực hiện tu bổ di tích của Trung tâm Quản lý bảo tồn Di sản văn hóa Hội An, lượng kinh phí cho hoạt động tôn tạo di tích

Bảng 2. Kinh phí tôn tu bổ di tích Thành phố Hội An (2006-2012)

 


2006

2007

2008

2009

2010

2011

2012

Công trình chuyển tiếp

 


 


2601.157

128.120

2324.205

4922.718

705.695

Công trình mới

 


 


871.015

1092.682

1026.984

1425.112

4757.048

Tổng

584.000

177.000

3472.172

1220.802

3351.189

6347.830

5462.743

(triệu đồng)

 

Trong trường hợp những di tích do nhà nước quản lý, chi phí tu bổ được lấy ra từ ngân sách nhà nước. Đối với những di tích do tư nhân quản lý, mà loại di tích này chiếm đến 82,8% trong tổng số các di tích nằm trên khu vực phố cổ, tuỳ thuộc vào từng loại và hiện trạng của di tích mà chúng có thể được nhận hỗ trợ về tài chính từ ngân sách trung ương. Thông thường, mức hỗ trợ này vào khoảng từ 20% đến 80% tổng chi phí tu bổ hoặc phục hồi. Trong nhiều trường hợp đặc biệt, hỗ trợ có thể lên đến 100% tuỳ theo tình hình tài chính của chủ sở hữu (Trần Ánh, 2001).

Chục năm vừa qua, thu nhập đạt được từ du lịch đã tăng dần, đóng góp không nhỏ vào việc tăng quỹ tài chính địa phương. Ở Hội An, quỹ dành cho việc bảo tồn và tu bổ di tích được lấy từ nhiều nguồn khác nhau, bao gồm một phần thuế thu được từ các doanh nghiệp du lịch trong thành phố, ngân sách địa phương, một phần doanh thu từ vé tham quan của khách du lịch (11%). Ngoài ra, nguồn tiền có thể đến từ tài trợ của các tổ chức hay cá nhân. Ví dụ, cho đến năm 2001, Quỹ bảo tồn di tích Hội An đã nhận được 82.000USD từ JICA (Nhật Bản) để phục hồi ngôi nhà số 115, số 117 trên đường Nguyễn Thái Học và nhà thờ tộc Trương. Một vài hỗ trợ khác đến từ Quỹ Sumitmo (Nhật Bản), tập đoàn Tasei (Nhật Bản), quỹ Canada, UNESCO… (Trần Ánh, 2001). Như vậy, có thể thấy rõ là kinh phí dùng cho việc tu bổ các di tích ở Hội An gần như được tài trợ bởi ngân sách nhà nước. Tuy nhiên, chi phí cho công việc này ngày càng cao do tính phức tạp và dễ bị hư hại của các di tích ở Hội An. Chính phủ không thể trợ cấp mãi cho việc này. Vì thế, những đóng góp tài chính của du lịch cho việc bảo tồn và tu bổ các di tích văn hoá ở Hội An là rất quan trọng. Đối với kế hoạch quản lý di tích ngắn hạn hoặc dài hạn, du lịch dường như đã trở thành một đối tượng đóng góp then chốt.

Lời kết

Shackley (1998) (17) nói Danh hiệu Điểm Di sản Thế giới mà UNESCO trao tặng cho các điểm di sản nhiều nơi trên thế giới là "thỏi nam châm hút khách du lịch", và rằng di sản thế giới "rõ ràng đảm bảo số lượng du khách sẽ tăng lên" quả đúng với trường hợp phố cổ Hội An. Biến chuyển rõ rệt về lượng du khách tăng, đóng góp của ngành du lịch cho GDP toàn thành phố tăng, đời sống kinh tế địa phương được cải thiện, hiệu quả của công tác bảo tồn và tôn tạo di tích cao hơn, sự phục hồi mạnh mẽ của nhiều giá trị di sản phi vật thể của địa phương là những lợi ích kinh tế chúng ta dễ dàng nhận ra ở đô thị cổ Hội An từ sau năm 1999, năm Hội An nhận Danh hiệu Di sản văn hóa thế giới của UNESCO.

Quan sát của Ethan Purdy (2013) về sự thay đổi trong mục đích đề cử Danh hiệu Di sản thế giới UNESCO của nhiều điểm di sản từ giữa những năm 90 của thế kỷ XX khi tác giả thấy dần xuất hiện nhiều trường hợp đặt mục tiêu lợi ích kinh tế thu được từ Danh hiệu này có lẽ chỉ là một phần trong câu chuyện của các trường hợp đó. Trong thời đại toàn cầu hóa và công nghệ số như hiện nay, không khó để các điểm di sản với giá trị đặc sắc toàn cầu có thể tự sáng và thu hút được những người yêu thích các giá trị văn hóa và nhân văn được trao truyền qua nhiều thế hệ con người. Vì thế, cũng giống với quan điểm của Hall và Piggin (18), người viết cho rằng đằng sau Danh hiệu Di sản thế giới UNESCO này là một tập hợp các lợi ích mà một dân tộc, một cộng đồng, một điểm di sản có thể nhận được, bao gồm uy tín quốc tế, lòng tự hào dân tộc, hợp tác và trao đổi văn hóa quốc tế, phát triển kinh tế, hỗ trợ chuyên môn từ quốc tế,.... Trong số các lợi ích này, lợi ích kinh tế từ phát triển du lịch là lợi ích dễ dàng nhận thấy nhất và thiết thực nhất, tuy nhiên, không phải là lợi ích duy nhất và mục tiêu duy nhất mà một địa phương, một quốc gia hướng tới khi đề cử tài sản văn hóa của mình vào Danh sách Di sản thế giới của UNESCO. Điều đồng thuận duy nhất mà các quốc gia cùng mong muốn, và trùng với mục đích hình thành nên bản Danh sách Di sản thế giới của UNESCO là thừa nhận và coi trọng giá trị văn hóa đặc sắc toàn cầu của di sản, để từ đó, cùng nhau có được các giải pháp hữu hiệu hơn trong công tác quản lý, bảo tồn và phát huy vai trò mọi mặt của các di sản này đối với các cộng đồng và quốc gia sở hữu nó. Lợi ích kinh tế mà chúng ta nhìn thấy đằng sau việc ghi danh Danh hiệu Di sản thế giới ở nhiều điểm di sản, trong đó có Hội An, là điều đáng mong muốn và xứng đáng có được, tuy nhiên, không vì thế mà bỏ quên ưu tiên hàng đầu khi tham gia đề cử Danh hiệu Di sản thế giới của UNESCO là giữ gìn được giá trị đặc sắc của di sản đó cho sự thụ hưởng của thế hệ hiện tại và tương lai./.

N.T.T.H.

(Tạp chí Văn hóa học, số 5 (15) - 2014


_________________

1. Anne Leask và Alan Fyall (2006). Managing World Heritage Sites. Butterworth-Heinemann, tr.7.

2.http://whc.unesco.org/en/list/&order=country

3. http://whc.unesco.org/en/criteria/

4. Anna Leask và Alan Fyall (2006), bđd, tr.12.

5. Ethan Purdy (2013).  An Economic Impact Assessment of UNESCO World Heritage Designation in Eastern Canada. Acadia University, tr. 7.

6. Anne Drost (1996). "Developing Sustainable Tourism for World Heritage Sites". Annals of Tourism Research, Vol. 23, No. 2, tr. 481.

7. Brian Logan VanBlarcom và Cevat Kayahan (2011). "Assessing the economic impact of a UNESCO World Heritage designation". Journal of Heritage Tourism. Vol.6, No. 2, tr. 146.

8. Jo Vu và Quynh Du Ton That. "World Heritage Listing and Implications for Tourism - The Case of Hue, Vietnam". Strategies for Tourism Industry - Micro and Macro Perspective, tr. 236.

9. UNESCO, 1998, tr. 114.

10. Hội thảo quốc tế về phố cổ Hội An (2006), Nxb. Thế giới, Hà Nội, tr. 287.

11. Hội thảo quốc tế về phố cổ Hội An (2006), sđd, tr. 194.

12. http://www.hoianworldheritage.org.vn/

13. Theo Báo cáo tình hình thực hiện công tác 6 tháng đầu năm, nhiệm vụ trong 6 tháng cuối năm 2014 của UBND thành phố Hội An.

Nguồn: http://hoian.gov.vn/index.php?option=com_content&view=article&id=2185%3Abao-cao-6-thang-dau-nam&catid=77%3Athong-bao&Itemid=137

14. Phòng Thống kê thành phố Hội An, 2011.

15. Phòng thống kê thành phố Hội An, 2011.

16. UNESCO Bangkok (2008). Impact: Cultural Tourism and Heritage Management in the World Heritage Site of the Ancient Town of Hoi An Vietnam. UNESCO Bangkok, tr. 54.

17. Brian Logan VanBlarcom và Cevat Kayahan (2011), bđd, tr. 146.

18. Anna Leask và Alan Fyall (2006), tlđd, tr.12.

Tài liệu tham khảo

Anne-Marie Hede (2007). World Heritage Listing and the Evolving Issues Related to Tourism and Heritage: Cases from Australia and New Zealand. Journal of Heritage Tourism, Vol. 2, No. 3.

Burc Kayahan và Brian Vanblarcom (2012). Cost Benefit Analysis of UNESCO World Heritage Site Designation in Nova Scotia. Review of Economic Analysis, 247-273.

M.-T. Albert, M. Richon, M. J. Vinals và A. Witcomb (biên tập) (2012). Community Development though World Heritage. UNESCO.

Nguyễn Đức Minh (2007). Du lịch văn hóa ở Hội An. Tham luận trình bày tại Lớp Đào tạo quản lý du lịch văn hóa và chuẩn mực hướng dẫn du lịch của UNESCAP-UNESCO. Hội An, 7/2007.

Phòng Thống kê thành phố Hội An (1999-2011), Niên giám thống kê, Hội An.

Takamitsu Jimura (2011). "The impact of world heritage site designation on local communities - A case study of Ogimachi, Shirakawa-mura, Japan". Tourism Management 32, 288-296.

Trần Ánh (2001). Final Report of Implementation of the Action Plans Hoi An. UNESCO Tourism and Cultural heritage management-Models of cooperation between stakeholders. Hoi An: archive document.

Trần Văn An (2007). Quản lý du khách tại khu Di sản thế giới Hội An. Tham luận trình bày tại Lớp Đào tạo quản lý du lịch văn hóa và chuẩn mực hướng dẫn du lịch của UNESCAP-UNESCO. Hội An, 7/2007.

Trung tâm Quản lý và Bảo tồn Di tích Hội An (2005). Văn hóa Hội An: Truyền thống và Phát triển (Báo cáo). Hội An: Tài liệu lưu trữ.

UNESCO (2000). Cultural Heritage Management and Tourism: Model for Cooperation among Stakeholders- A case study  on Hoi An Vietnam. Retrieved on March 26, 2008 from: http://whc.unesco.org/archive/repcom99.htm#948.  

Ursula James (2010). "Real Culture" Preservation, Authenticity and Change in Hoi An's Heritage Tourism Industry. Dự án nghiên cứu độc lập. Số 873.

http://digitalcollections.sit.edu/isp_collection/873





Tạp chí liên quan

Tạp chí Văn hóa học số 5 (15)

Năm phat hanh: 2014
Sách giấy: Liên hệ
Ebook: Liên hệ
Xem chi tiết

Bình luận