Du lịch với di sản văn hóa cộng đồng: đôi điều nhìn lại

Ngày đăng: 09/11/2026 Lượt xem: 68
Mặc định Cỡ chữ


DU LỊCH VỚI DI SẢN VĂN HÓA CỘNG ĐỒNG:

ĐÔI ĐIỀU NHÌN LẠI

                                                                                                                                                                                                                          TS. Đào Ngọc Anh


    Hiện nay, du lịch ngày một phát triển mạnh mẽ và trở thành một ngành kinh tế dịch vụ mũi nhọn của mỗi quốc gia. Tại Việt Nam, thời gian qua, Đảng và Nhà nước đã có nhiều chính sách nhằm hoàn thiện cơ chế và thúc đẩy sự phát triển của ngành du lịch, như: Luật du lịch (2005); Quyết định số 2473/QĐTTg của Thủ tướng phê duyệt “Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030” (2011); Quyết định số 201/QĐTTg của Thủ tướng phê duyệt “Quy hoạch tổng thể phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030” (2013); Nghị quyết số 92/NQ-CP của Chính phủ về “Một số giải pháp đẩy mạnh phát triển du lịch Việt Nam trong thời kỳ mới” (2014). Các tỉnh/thành đều tiến hành xây dựng quy hoạch tổng thể nhằm khai thác tối đa những nguồn lực của địa phương vào phát triển du lịch, gắn với nhiệm vụ phát triển chung của tỉnh và cả nước.

Bên cạnh những loại hình du lịch truyền thống, hiện nay, trên thế giới xuất hiện thêm một số loại hình du lịch mới như: du lịch công vụ kết hợp với nghỉ dưỡng; du lịch mua sắm; du lịch xanh; du lịch sáng tạo. Tại Việt Nam, cùng với du lịch xanh, du lịch sáng tạo (là loại hình du lịch trực tiếp hướng tới việc trải nghiệm, tiếp thu các kiến thức trong lĩnh vực văn hóa, nghệ thuật tại một địa điểm, có kết nối với người bản xứ và tạo ra các giá trị nghệ thuật) còn được biết đến bởi khái niệm du lịch văn hóa, du lịch cộng đồng đang nhận được sự quan tâm của du khách trong nước và quốc tế, đặc biệt với các du khách trẻ tuổi (thế hệ 8X, 9X của Việt Nam) đam mê khám phá sự mới lạ. Tham gia vào loại hình du lịch này, các du khách thường lựa chọn địa điểm du lịch cách xa trung tâm thành phố, di chuyển đến những địa điểm vùng cao, nơi có phong cảnh đẹp kết hợp với thỏa mãn sự hiểu biết trong việc tìm hiểu và trải nghiệm các giá trị văn hóa truyền thống địa phương.

Từ thực tế này có thể đặt vấn đề: du lịch đã có những tác động như thế nào đối với kinh tế, xã hội, văn hóa của địa phương? Du lịch góp phần nâng cao thu nhập của người dân địa phương, các hộ gia đình tham gia khai thác nguồn lợi từ du khách đến địa phương (hướng dẫn khách tham quan, bán đồ lưu niệm, đồ ăn…). Nguồn lợi về kinh tế này đặc biệt quan trọng đối với các hộ gia đình, địa phương ở những khu vực “vùng sâu, vùng xa” ít có điều kiện hoạt động kinh tế để cải thiện thu nhập. Bên cạnh đó, nhiều nghiên cứu cũng cho thấy,  du lịch văn hóa (du lịch cộng đồng) góp phần làm tăng nhận thức của người dân địa phương trong việc bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa của dân tộc mình”. Thực tế cũng cho thấy, nhận thức của người dân tại nhiều địa phương được nâng cao hơn trong việc lưu giữ lại những “dấu hiệu” văn hóa truyền thống của cộng đồng: ngôi nhà truyền thống, dụng cụ sinh hoạt và sản xuất, hay thực hành các bước trong một số nghề thủ công truyền thống…, khi họ biết rằng, những đồ dùng, vật dụng, nghề truyền thống của họ tạo ra được sự tò mò, thích thú của du khách. Một trong những điều kiện để tạo ra thu nhập cho gia đình và bản thân họ.

Tuy nhiên, thực tế diễn ra không hoàn toàn như chúng ta thường nghĩ, cũng như những biểu hiện của hiện tại có thể đang/đã chứa đựng những điều không đúng với giá trị vốn có của chúng, hoặc tiềm ẩn những nguy cơ có thể phá bỏ sâu sắc hơn các cấu trúc truyền thống. Việc khai thác những giá trị văn hóa tộc người phục vụ phát triển du lịch, gắn với bảo tồn di sản văn hóa tộc người và phát triển cộng đồng còn gây nhiều tranh cãi. Ngoài quan điểm dung hòa, cho rằng đó là sự khai thác mà hai bên cùng có lợi nhiều nhà nghiên cứu cho rằng bảo tồn di sản và phát triển du lịch là hai lĩnh vực dường như có nhiều điểm mâu thuẫn. Quan điểm này xuất phát từ nhận định: Sự có mặt của du lịch có thể dẫn đến sự tan rã của nhiều cộng đồng truyền thống và làm biến mất những phong tục cổ truyền của nhiều tộc người bản địa. Không những thế, xu hướng thương mại hoá do ảnh hưởng của phát triển du lịch khiến nỗ lực bảo tồn di sản văn hoá các cộng đồng, đặc biệt các cộng đồng tộc người thiểu số, của ngành văn hoá trở thành “dã tràng xe cát”. Và quan điểm này không phải là không có lý.

Nếu lấy nguyên tắc vận hành kinh tế thị trường (cung - cầu) áp dụng vào ngành du lịch có thể hiểu, du khách là khách hàng, có nhu cầu đi đến các địa điểm du lịch, khám phá, thụ hưởng những cảnh sắc thiên nhiên, nét đẹp văn hóa của địa phương; cộng đồng địa phương với lợi thế về tự nhiên, giá trị văn hóa đặc trưng là nguồn cung nhằm đáp ứng nhu cầu của du khách. Hoạt động sẽ diễn ra thuận lợi, mối quan hệ giữa du khách và cộng đồng địa phương sẽ khởi sắc trên nguyên tắc cả hai bên cùng có lợi, cũng như đạt được mục đích đặt ra “khi và chỉ khi” nguồn cung còn sự hấp dẫn thu hút được nguồn cầu là du khách. Sự khác biệt, nét đặc trưng về cảnh vật thiên nhiên và giá trị di sản văn hóa cộng đồng, tộc người của mỗi vùng đất, địa điểm du lịch tạo ra sự hấp dẫn đó. Mặt khác, trong quá trình vận hành của các địa điểm du lịch, nhằm đa dạng hóa các loại hình vui chơi, giải trí, đáp ứng thành phần đa dạng của du khách, các nhà hàng, khách sạn, quán "bar" thậm chí là các sòng bạc sẽ được xây dựng. “Cư dân địa phương trở nên phụ thuộc hoàn toàn vào du lịch để kiếm sống và việc buôn bán trước đây của địa phương, các ngành nghề, và các ngành công nghiệp bản xứ bỗng trở thành thứ yếu. Khi một nhóm cư dân của một quốc gia nào đó đi du lịch đến một nơi khác với số lượng lớn, thì toàn bộ cộng đồng/kinh tế địa phương sẽ được dùng để đáp ứng cho nhu cầu của các vị khách này (ví dụ như, người Nga ở Thái Lan, người Trung Quốc ở Việt Nam và người Úc ở Bali). Nhu cầu văn hóa/xã hội của cộng đồng địa phương bị biến đổi để phục vụ cho nhu cầu xã hội/kinh tế/văn hóa của khách du lịch. Rất nhiều nền văn hóa đa dạng đang chịu những áp lực gia tăng để có thể tồn tại dưới sự bùng nổ của khách du lịch” (1). Trên khía cạnh kinh tế, du lịch đem lại những nguồn lợi không nhỏ cho cuộc sống người dân bản địa. Tuy nhiên, trên góc độ văn hóa du lịch đang “góp phần” làm phai nhạt đi cấu trúc xã hội, đặc trưng văn hóa truyền thống của địa điểm du lịch. Cộng đồng địa phương bị đặt trong sự phụ thuộc vào hoạt động du lịch và nhu cầu của du khách. Trớ trêu thay điều này cũng ảnh hưởng đến tính hấp dẫn của chính điểm di sản vì nó ngày càng được sử dụng để phục vụ cho nhu cầu của du khách, và bằng cách đó, đánh mất đi sự khác biệt tự thân hay văn hóa địa phương (2).

Bên cạnh đó, thứ tạo ra xu hướng của loại hình du lịch sáng tạo/văn hóa/cộng đồng là sự nguyên sơ của địa điểm du lịch (thiên nhiên, con người/văn hóa). Nhưng, cùng với số lượng lớn các du khách đến địa điểm du lịch, thiếu sự quản lý, tổ chức chặt chẽ, với các hệ lụy từ khai thác du lịch kèm theo (rác thải, xây dựng thiếu tổ chức, đường dẫn nước…) dần phá hỏng đi những ưu thế tự nhiên vốn có tại địa điểm du lịch. Thêm nữa sự yên bình trước đó hay sự tĩnh lặng của khu vực có thể bị phá vỡ bởi sự xuất hiện ngày càng tăng lên của khách du lịch. “Một áp lực liên tục được duy trì lên những thứ được coi là hiện đại… những gì được coi là địa phương và quen thuộc thì đều phải, hoặc cố tồn tại hoặc tự tái tạo để hòa nhập vào bức tranh chung mang tính toàn cầu”. Tất cả có thể sẽ dẫn đến sự nhàm chán của du khách khi những thứ được coi là hấp dẫn, gây sự tò mò, khám phá ban đầu mất đi.

Trong công ước của UNESCO về Bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể (2003), điều 2 đã giải thích: “Bảo vệ là các biện pháp có mục tiêu đảm bảo khả năng tồn tại và phát triển của di sản văn hóa phi vật thể, bao gồm việc nhận diện, tư liệu hoá, nghiên cứu, bảo tồn, bảo vệ, phát huy, củng cố, chuyển giao, đặc biệt là thông qua hình thức giáo dục chính thức hoặc phi chính thức cũng như việc tái sinh các phương diện khác nhau của loại hình di sản này” (3). Tại Việt Nam, Luật Di sản văn hóa cũng định nghĩa rõ “Di sản văn hóa phi vật thể là sản phẩm tinh thần gắn với cộng đồng hoặc cá nhân, vật thể và không gian văn hóa liên quan, có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, thể hiện bản sắc của cộng đồng, không ngừng được tái tạo và được lưu truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng truyền miệng, truyền nghề, trình diễn và các hình thức khác” (4). Tuy nhiên, nhiều đặc trưng văn hóa dưới sức ép của du lịch, để làm hài lòng các du khách với sự đa dạng các thành phần, với số lượng ngày một lớn đã bị biến đổi mất đi giá trị ban đầu.

Trường hợp phố cổ Hội An, tỉnh Quảng Nam là một ví dụ điển hình. Hội An là di sản thế giới nổi tiếng của Việt Nam, để lại nhiều dấu ấn đối với du khách trong nước và quốc tế. Sau khi phố cổ Hội An được công nhận là di sản thế giới, một lượng lớn khách du lịch đã đến tham quan, khám phá khu di sản, du lịch nổi tiếng này. Thực tế đang diễn ra tại đây là, nhằm đáp ứng những nhu cầu của khách du lịch, đặc biệt là du khách quốc tế, những ngôi nhà cổ, nơi diễn ra cuộc sống sinh hoạt của người dân Hội An đã bị biến thành các cửa hàng bán quần áo, đồ lưu niệm, quán cà phê,… Phố cổ, nhà cổ vẫn còn đó nhưng cuộc sống của người dân đã bị thay đổi nhằm phù hợp hơn và khai thác triệt để ưu thế của mỗi gia đình. Mặt khác, về mặt nhân khẩu học tại khu vực phố cổ Hội An cũng đã có sự xáo trộn. Nhiều cửa hàng, nhà cổ đang được khai thác làm dịch vụ trong khu phố cổ thuộc quyền sở hữu của những người không phải là người Hội An gốc (nhiều người trong đó từ phía Bắc di cư vào). Những người chủ mới của các nhà cổ này hoặc được chuyển nhượng lại từ người chủ cũ; hoặc thuê lại mặt bằng để kinh doanh. Điều này cũng đã được Jo Caust (2013) chỉ ra trong nghiên cứu của mình: Thành phố khi đó như một phiên bản "thế phẩm" của bản nguyên gốc, khi mà "bản nguyên gốc" không còn tồn tại lâu hơn nữa loại trừ trong "hình thức". Những tòa nhà tuyệt đẹp của Hội An vẫn còn được gìn giữ nhưng chức năng của chúng đã hoàn toàn thay đổi. Tất cả mọi thứ đã được "kinh doanh hóa” ("disneyfied"). Có những người đánh cá trên sông nhưng họ không thực sự đánh cá; họ tạo cơ hội cho du khách đến chụp ảnh và mong được trả tiền khi du khách đi ngang qua. Hội An không còn là một cộng đồng vẫn đang sống và làm việc trong cách mà nó có thể đã làm trong hàng thế kỷ trước đây, cũng không phải cách nó có thể thực hành với văn hóa tự thân hàng ngày của nó. Hội An là một địa điểm du lịch văn hóa quan trọng. Các tòa nhà được bảo tồn nhưng những gì xảy ra bên trong nó và xung quanh nó đã thay đổi (5)…

Kết luận:

Du lịch, khai thác hoạt động du lịch thông qua việc khai thác các giá trị của di sản văn hóa cộng đồng là một nhiệm vụ, mục tiêu hàng đầu của các nhà hoạch định chính sách, quản lý, nhà khoa học cũng như cộng đồng địa phương hiện nay. Những mặt tích cực mà du lịch tạo ra đối với cộng đồng địa phương như: tăng thu nhập cho các cá nhân, gia đình địa phương tham gia khai thác trong hoạt động du lịch; góp phần nâng cao nhận thức của cộng đồng trong việc bảo tồn giá trị di sản văn hóa của địa phương… Tuy nhiên, nhằm hướng tới một hoạt động du lịch bền vững, du lịch có trách nhiệm, dung hòa được các mối quan hệ, như: giữa du khách với cộng đồng địa phương; du khách với di sản văn hóa truyền thống của cộng đồng; du lịch với phát triển kinh tế… các nhà hoạch định chính sách và nhà khoa học cần nhìn nhận một cách sâu sắc những tác động của du lịch dẫn tới sự thay đổi về tính nguyên vẹn của cấu trúc xã hội, tính đặc trưng về giá trị di sản văn hóa của cộng đồng. Sự phân tích thấu đáo, cặn kẽ của các bên liên quan trong việc khai thác nguồn lợi du lịch đặt trong mối quan hệ tương hỗ với di sản văn hóa cộng đồng nhằm xây dựng cơ chế chính sách, mô hình hoạt động phù hợp với đặc điểm của mỗi điểm du lịch; tạo ra được hiệu quả cao nhất về lợi ích kinh tế, cũng như đảm bảo được nhiệm vụ bảo tồn, phát huy giá trị di sản văn hóa cộng đồng. Việc này sẽ giúp cho các địa điểm du lịch phát huy được ưu thế đặc trưng của địa phương, tránh tình trạng đồng dạng so với các điểm du lịch khác./.

Đ.N.A

(Tạp chí Văn hóa học, số 6 (22) - 2015)

_______________

1, 2, 5. Jo Caust, Chúng ta đang hỗ trợ hay phá hoại các báu vật thế giới? Câu hỏi hóc búa về du lịch văn hóa, in trong kỷ yếu hội thảo 2013 “10 năm thực hiện công ước bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của UNESCO bài học kinh nghiệm và định hướng tương lai”, Nxb. Khoa học và Kỹ thuật, tr.110-123.

3. UNESCO (2003), Công ước về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, đăng trên http://www.unesco.org/culture/ich/doc/src/00009-VI-PDF.pdf

4. Quốc Hội (2009), Luật sửa đổi và bổ sung một số điều của luật di sản văn hóa, đăng trên http://thuvienphapluat.vn

Tài liệu tham khảo

1. Arthur Pedersen (2002), Quản lý du lịch tại các khu di sản thế giới, Tài liệu hướng dẫn thực tiễn cho các nhà quản lý khu di sản thế giới, đăng trên: http//whc.unesco.org/documents/publi_wh_papers_01_vi. 

2. C.L. Jenkins (1997), Tác động xã hội của du lịch, tại Hội nghị quốc tế của các nhà quản lý du lịch thế giới về tác động xã hội của du lịch tại Manila, Phillipines, đăng trên http://www.kilobooks.com/archive/index.php/t-397936.html

3. Tổng cục Du lịch (2014), Báo cáo tổng hợp đề tài nghiên cứu khoa học công nghệ cấp bộ, nghiên cứu du lịch có trách nhiệm ở Việt Nam, Hà Nội.

4. Tổng cục Du lịch (2015), Du lịch Việt Nam: hiện trạng, xu hướng và giải pháp phát triển trong thời kỳ mới, in trong kỷ yếu hội thảo “Phát triển du lịch Việt Nam trong thời kỳ mới”, Hà Nội, tr. 19-24.

5. Vụ Hợp tác quốc tế, Tổng cục Du lịch (2015), Xu hướng du lịch thế giới và những tác động đến du lịch Việt Nam, in trong kỷ yếu hội thảo “Phát triển du lịch Việt Nam trong thời kỳ mới”, Hà Nội, tr. 40-44.

Tạp chí liên quan

Tạp chí Văn hóa học

Năm phat hanh: 2015
Sách giấy: Liên hệ
Ebook: Liên hệ
Xem chi tiết

Bình luận