Sự phát triển và đổi mới trong nghệ thuật điêu khắc hoành tráng ở Nam Bộ từ đầu thế kỷ XXI đến nay

Ngày đăng: 05/11/2026 Lượt xem: 193
Mặc định Cỡ chữ

SỰ PHÁT TRIỂN VÀ ĐỔI MỚI

TRONG NGHỆ THUẬT ĐIÊU KHẮC HOÀNH TRÁNG

Ở NAM BỘ TỪ ĐẦU THẾ KỶ XXI ĐẾN NAY

Nguyễn Hồng Dương

1. Giới thiệu

Từ đầu thế kỷ XX, Nam Bộ đã ghi nhận sự xuất hiện và phát triển của nghệ thuật điêu khắc hoành tráng - một loại hình nghệ thuật đặc thù không chỉ mang ý nghĩa ghi lại dấu ấn lịch sử, mà còn phản ánh sâu sắc các giá trị văn hóa và tư tưởng của dân tộc, từ thập niên 1960 nghệ thuật điêu khắc hoành tráng tại khu vực Nam Bộ đã có những bước tiến rõ rệt. Tuy nhiên, sự phát triển này không liên tục mà chịu ảnh hưởng lớn từ bối cảnh lịch sử và xã hội qua từng thời kỳ.

Sau năm 1975, đặc biệt từ thời kỳ Đổi mới (1986), nghệ thuật điêu khắc hoành tráng tại Nam Bộ đã trở thành công cụ quan trọng để ghi dấu các sự kiện lịch sử, tôn vinh và thể hiện những đặc trưng văn hóa vùng miền, đồng thời cũng phản ánh tinh thần dân tộc và quá trình phát triển xã hội hiện đại. Sự phát triển này xuất phát từ sự thay đổi nhận thức của các nhà điêu khắc và cộng đồng về vai trò của nghệ thuật trong không gian công cộng. Mỗi công trình đều mang trong mình những nội dung tư tưởng và giá trị xã hội sâu sắc. Nếu nói nghệ thuật có chức năng chính trị - xã hội, thì nghệ thuật điêu khắc hoành tráng là một minh chứng rõ nét cho điều đó.

Bước vào thế kỷ XXI, nghệ thuật điêu khắc hoành tráng tại Nam Bộ đã trải qua những thay đổi đáng kể, không chỉ gia tăng về số lượng công trình mà còn đổi mới trong tư duy sáng tạo, kỹ thuật thi công, chất liệu và phong cách thể hiện. Nhiều nhà điêu khắc đã mạnh dạn thử nghiệm các xu hướng nghệ thuật hiện đại, kết hợp yếu tố truyền thống và công nghệ tiên tiến, tạo ra những tác phẩm đột phá, góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa của người dân trong khu vực. Tuy nhiên, nghệ thuật điêu khắc hoành tráng ở Nam Bộ vẫn đối mặt với các thách thức, như về sự hòa hợp với không gian kiến trúc, bảo tồn giá trị truyền thống trong bối cảnh toàn cầu hóa, cũng như sự thiếu hụt nguồn lực đầu tư cho loại hình nghệ thuật này.

Bài viết phân tích quá trình phát triển và đổi mới của nghệ thuật điêu khắc hoành tráng ở Nam Bộ từ đầu thế kỷ XXI, đồng thời đưa ra các giải pháp nhằm nâng cao giá trị và vai trò của loại hình nghệ thuật này trong bối cảnh hội nhập và phát triển hiện nay ở khu vực này.

2. Những thành tựu của nghệ thuật điêu khắc hoành tráng ở Nam Bộ từ đầu thế kỷ XXI đến nay

Từ đầu thế kỷ XXI đến nay, nghệ thuật điêu khắc hoành tráng tại Nam Bộ đã đạt được những bước tiến đáng kể, không chỉ trong tư duy sáng tác mà còn trong phương pháp thể hiện. Giai đoạn này không chỉ chứng kiến sự gia tăng về số lượng công trình mà còn đánh dấu sự phát triển vượt bậc về chất lượng, kỹ thuật, cũng như sự đa dạng về chủ đề. Các công trình điêu khắc đã tạo nên những điểm nhấn văn hóa đặc sắc trong không gian công cộng, góp phần cải thiện cảnh quan, góp phần tích cực trong việc đưa nghệ thuật hiện đại đến gần hơn với công chúng, góp phần nâng cao nhận thức thẩm mỹ xã hội và đời sống tinh thần của cộng đồng.

Tăng trưởng về số lượng công trình: Từ năm 2000 đến nay nghệ thuật điêu khắc hoành tráng tại Nam Bộ đã phát triển mạnh mẽ cả về số lượng và đa dạng trong chất liệu, đề tài. Hiện nay, khu vực Đông Nam Bộ đã có 123 công trình và Tây Nam Bộ có 143 công trình. Riêng trong giai đoạn từ năm 2000 đến nay, số lượng công trình mới ở cả hai khu vực trên là 178, chiếm 66,92% tổng số tác phẩm được xây dựng qua các thời kỳ. Những công trình này trải rộng khắp khu vực Nam Bộ, từ các đô thị lớn cho đến vùng nông thôn, tạo ra những điểm nhấn văn hóa đặc trưng cho các địa phương. Thực tế này chứng tỏ cả chính quyền và người dân đều rất quan tâm đến các công trình điêu khắc công cộng. Đồng thời, nó cho thấy vai trò quan trọng trong việc tạo dựng bản sắc văn hóa cho các vùng đất của nghệ thuật này. Các công trình được phân bố rộng rãi giúp tạo ra những điểm nhấn văn hóa đặc trưng, góp phần làm phong phú thêm đời sống văn hóa của người dân địa phương.

Đổi mới trong tư duy sáng tác và phong cách thể hiện: Sự phát triển của nghệ thuật điêu khắc hoành tráng ở Nam Bộ không chỉ dừng lại ở việc gia tăng số lượng công trình, mà còn có sự đổi mới đáng kể về tư duy sáng tác và phong cách thể hiện.

Về chủ đề: Nếu trước đây, các công trình điêu khắc chủ yếu tập trung vào việc ca ngợi các chiến công lịch sử và tưởng niệm các anh hùng dân tộc, thì hiện nay, các tác phẩm đã mở rộng đề tài, đề cập đến những vấn đề xã hội đương đại như bảo vệ môi trường, ca ngợi sản vật thiên nhiên và văn hóa vùng miền. Ví dụ điển hình là công trình tượng đài "Cá Basa" cao 14m ở An Giang một biểu tượng của ngành thủy sản địa phương, với thông điệp bảo vệ tài nguyên thiên nhiên. Tổng thể tượng đài được tác giả thể hiện theo ngôn ngữ tạo hình hiện thực, cách điệu, cường điệu kết hợp với hình khối phụ trợ ẩn dụ, tượng trưng, cùng chất liệu inox hiện đại tiếp nhận ánh sáng phản chiếu của không gian sông nước hữu tình, đã tạo nên chất hoành tráng và sức hấp dẫn của tác phẩm. Tác giả không chỉ dừng lại ở việc tôn vinh những người có công trong việc nâng cao giá trị của loại cá này, góp phần vào sự phát triển kinh tế của miền sông nước, mà còn đặt tác phẩm của mình vào bối cảnh xã hội đương đại, từ đó tạo ra sự gắn kết mạnh mẽ giữa nghệ thuật và cuộc sống.

Hình 1. Tượng đài “Cá Basa” (2004) ở thành phố Châu Đốc, tỉnh An Giang.

Tác giả: NĐK Trần Thanh Phong.

Kích thước: 14m. Chất liệu: Inox.

Ảnh: Nguyễn Hồng Dương.

Về phong cách: Từ đầu thế kỷ XXI, phong cách thể hiện trong các công trình điêu khắc hoành tráng ở Nam Bộ đã có sự chuyển biến mạnh mẽ. Các nhà điêu khắc đã dần thoát khỏi các khuôn mẫu truyền thống để thử nghiệm với các phong cách tạo hình hiện đại hơn. Phong cách tối giản tập trung vào khối hình học và đường nét cô đọng, tạo nên sự tinh tế và sâu lắng. Điển hình là công trình "Di tích lịch sử Tam giác sắt". Tổng thể tác phẩm với chiều cao 35m được tác giả thể hiện một cách đơn giản nhưng sâu sắc, mang lại cảm giác trang trọng, uy nghiêm và đầy ấn tượng, với hình tròn cao 6m đặt trên bệ cao 6m cũng là hình tròn tượng trưng cho mặt trời, ở giữa nằm trên mặt trời là hình tượng chim bồ câu hòa bình cao 13m (được thể hiện tượng trưng như một ngọn giáo vươn thẳng lên trời cao), xung quanh là 3 hình khối tia sáng mặt trời quay về ba

hướng tượng trưng cho ba mũi giáp công của quân và dân ta với khí thế chiến thắng và khát vọng hòa bình. Phần kết cấu bên trong khối tròn là nhà truyền thống trưng bày những hình ảnh, hiện vật liên quan đến quá trình hình thành, chiến đấu bảo vệ "Tam giác sắt." và đánh đuổi kẻ thù xâm lược giành độc lập tự do cho dân tộc của người Bình Dương trong hai cuộc kháng chiến. Những hình thức nghệ thuật mới như trên bên cạnh điêu khắc ý niệm, điêu khắc tối giản, và nghệ thuật sắp đặt đã bắt đầu được ứng dụng trong các công trình hoành tráng. Sự kết hợp giữa điêu khắc và các yếu tố khác như ánh sáng, không gian, môi trường tự nhiên không chỉ tạo ra những trải nghiệm nghệ thuật mới lạ mà còn giúp tăng cường mối tương tác giữa tác phẩm và công chúng.


Hình 2. Quần thể biểu tượng, tượng, phù điêu “Di tích lịch sử Tam giác sắt” (2015)

tại Bến Cát, tỉnh Bình Dương.

Tác giả: NĐK Nguyễn Xuân Tiên, NĐK Phan Gia Hương, NĐK Nguyễn Quốc Thắng (bảo tàng). Kích thước: cao 35m.

Chất liệu: Bê tông ốp đá granite.

Ảnh: Nguyễn Hồng Dương.

Các công trình nghệ thuật điêu khắc hoành tráng Nam Bộ từ đầu thế kỷ XXI đến nay đa số đã có chất lượng nghệ thuật tốt hơn các giai đoạn trước, với các kích thước phù hợp với không gian và được giới chuyên môn đánh giá cao, đồng thời tạo ra được rất nhiều điểm nhấn trong không gian công cộng. Qua những tác phẩm này có thể thấy trong xu thế hội nhập và phát triển, điêu khắc hoành tráng Việt Nam nói chung và khu vực Nam Bộ nói riêng đang từng bước tiếp cận ngày càng gần và tiến tới hòa vào dòng chảy chung của điêu khắc hoành tráng nhân loại. Trong tương lai chắc chắn các công trình với lối tạo hình đơn giản cô đọng, hiện đại hơn sẽ được phát triển mạnh ở những trung tâm đô thị mới hay các khu công nghiệp, những đặc khu kinh tế trọng điểm, góp phần vào sự phát triển ngày càng cao về dân trí, đời sống kinh tế, văn hóa của đất nước, đồng thời hòa nhập vào dòng chảy nghệ thuật không gian chung của khu vực và thế giới.

Đổi mới về kỹ thuật và chất liệu, kết hợp tính hiện đại trong nghệ thuật điêu khắc: Từ đầu thế kỷ XXI, nghệ thuật điêu khắc hoành tráng ở Nam Bộ đã có những bước tiến đáng chú ý trong việc ứng dụng chất liệu và kỹ thuật mới, qua đó kết hợp thành công yếu tố hiện đại vào quá trình sáng tác. Trước đây, các chất liệu truyền thống như đá, đồng và bê tông cốt thép chiếm ưu thế trong điêu khắc hoành tráng. Đến nay, các nhà điêu khắc đã mạnh dạn thử nghiệm những chất liệu mới như kim loại, inox, gốm, thủy tinh, và đá màu trong suốt kết hợp với ánh sáng. Những chất liệu này không chỉ mang lại giá trị thẩm mỹ cao mà còn gia tăng độ bền vững cho các công trình trong môi trường tự nhiên khắc nghiệt. Từ năm 2000 đến nay, việc áp dụng các chất liệu này chiếm tỷ lệ 83,47% trong tổng số công trình được xây dựng, cho thấy xu hướng chuyển đổi mạnh mẽ trong việc ứng dụng các chất liệu hiện đại.

Bên cạnh chất liệu, các kỹ thuật thi công hiện đại như cắt đục bằng máy CNC, đúc khuôn bằng công nghệ cao, ép đồng thủy lực và ứng dụng công nghệ quét và in 3D đã được áp dụng rộng rãi. Những kỹ thuật này giúp nâng cao độ chính xác, tinh xảo của các tác phẩm và mở ra nhiều khả năng sáng tạo mới cho các nhà điêu khắc. Xu hướng nổi bật hiện nay là việc sử dụng công nghệ quét 3D để tạo file mẫu, sau đó được đục chính xác bằng máy CNC trên chất liệu đá theo tỷ lệ 1:1. Quy trình này không chỉ giúp kiểm soát kích thước, tỷ lệ và hình dáng của tác phẩm mà còn đảm bảo tính chính xác và thẩm mỹ cao.

Nhìn chung, từ đầu thế kỷ XXI đến nay, nghệ thuật điêu khắc hoành tráng ở Nam Bộ đã đạt được những bước tiến vượt bậc, không chỉ về số lượng công trình mà còn trong tư duy sáng tác, phong cách thể hiện và sự kết hợp giữa kỹ thuật hiện đại và chất liệu mới. Điều này không chỉ nâng cao giá trị thẩm mỹ của tác phẩm, mà còn góp phần định hình bản sắc văn hóa của khu vực, đồng thời đưa nghệ thuật điêu khắc Việt Nam hòa vào dòng chảy nghệ thuật quốc tế. 

Giữ vững bản sắc dân tộc

Mặc dù có những bước phát triển mạnh mẽ mang tính hiện đại hóa, các tác phẩm điêu khắc hoành tráng ở Nam Bộ vẫn luôn giữ vững bản sắc dân tộc, được thể hiện qua việc kế thừa và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Nhiều tác phẩm điêu khắc hoành tráng ở Nam Bộ đã lấy cảm hứng từ văn hóa làng xã - một nét đặc trưng của văn hóa Việt Nam, như những hình ảnh quen thuộc của sông nước, lá dừa, và các vị anh hùng dân tộc có công khai phá vùng đất này… "Bản sắc văn hóa Việt Nam thể hiện đậm nét nhất ở văn hóa làng" (Hà Minh Đức, 2005, tr. 23). Nam Bộ, với bề dày lịch sử và văn hóa, đồng thời là vùng đất mới với sức trẻ tràn đầy, đã dần hình thành một phong cách văn hóa riêng, đặc trưng bởi sự giao lưu và tiếp biến văn hóa từ nhiều nguồn khác nhau. Các nhà điêu khắc đã khéo léo kết hợp giữa hình ảnh quen thuộc của văn hóa địa phương với các yếu tố nghệ thuật hiện đại, tạo ra những tác phẩm vừa mang tính nghệ thuật cao vừa phản ánh sâu sắc bản sắc văn hóa dân tộc.

3. Những thách thức và giải pháp phát triển

Mặc dù nghệ thuật điêu khắc hoành tráng ở Nam Bộ thời gian qua đã đạt được nhiều thành tựu đáng kể, nhưng nó vẫn đối mặt với một số thách thức quan trọng. Một trong những thách thức lớn nhất là việc làm sao để các công trình nghệ thuật điêu khắc hoành tráng có thể hài hòa và tương thích với không gian kiến trúc và cảnh quan môi trường xung quanh. Nhiều công trình hiện tại chưa đạt được sự cân đối cần thiết, gây ra mất cân bằng về thẩm mỹ. Đặc biệt, ở những đô thị phát triển nhanh chóng như Thành phố Hồ Chí Minh, việc đảm bảo sự hài hòa giữa nghệ thuật điêu khắc và kiến trúc hiện đại là một bài toán phức tạp, yêu cầu sự phối hợp chặt chẽ giữa các nhà điêu khắc và kiến trúc sư.

Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng với thế giới, nghệ thuật điêu khắc cũng chịu sự tác động từ các xu hướng nghệ thuật quốc tế. Điều này đặt ra thách thức lớn trong việc bảo tồn và phát huy bản sắc dân tộc trong bối cảnh toàn cầu hóa. Việc giữ gìn bản sắc nghệ thuật truyền thống trong khi tiếp thu các yếu tố hiện đại đòi hỏi các nghệ sĩ phải có sự sáng tạo tinh tế và phương pháp thể hiện linh hoạt, nhằm đảm bảo tính độc đáo và đặc trưng văn hóa của dân tộc.

Vấn đề đầu tư vào các công trình nghệ thuật điêu khắc hoành tráng còn gặp nhiều hạn chế. Sự quan tâm và nguồn lực đầu tư từ nhà nước và cộng đồng chưa đủ để đáp ứng nhu cầu phát triển và bảo tồn các công trình hiện có. Ngoài ra, công tác bảo trì và nâng cấp các công trình điêu khắc vẫn chưa được chú trọng đúng mức, dẫn đến tình trạng xuống cấp của một số công trình qua thời gian, ảnh hưởng đến giá trị thẩm mỹ và lịch sử của chúng.

Để phát triển và nâng cao giá trị các công trình điêu khắc hoành tráng ở Nam Bộ trong thời gian tới, chúng tôi xin đề xuất một số giải pháp như sau:

Thứ nhất: Xây dựng chiến lược phát triển và quy hoạch đồng bộ: Chính quyền địa phương cần thiết lập chiến lược phát triển điêu khắc hoành tráng dài hạn kết hợp với quy hoạch đô thị, hỗ trợ các nhà điêu khắc trong quá trình sáng tạo và triển khai tác phẩm.

Thứ hai: Đầu tư giáo dục và đào tạo chuyên sâu: Nâng cao chất lượng giáo dục nghệ thuật bằng cách cập nhật xu hướng, kỹ thuật mới, và khuyến khích sự sáng tạo, độc lập trong lĩnh vực điêu khắc hoành tráng, nhằm tạo ra các thế hệ nghệ sĩ kế cận.

Thứ ba: Khuyến khích ứng dụng chất liệu và kỹ thuật mới: Nhà nước và các tổ chức nghệ thuật cần hỗ trợ các nhà điêu khắc thử nghiệm các chất liệu và công nghệ tiên tiến như 3D, CNC, giúp mở rộng tiềm năng sáng tạo và nâng cao chất lượng nghệ thuật.

Thứ tư: Kết hợp nghệ thuật và công nghệ: Sử dụng công nghệ như ánh sáng và âm thanh để tạo ra tác phẩm tương tác, tăng tính trải nghiệm và giá trị nghệ thuật của điêu khắc hoành tráng trong không gian công cộng.

Thứ năm: Phát triển du lịch văn hóa: Kết hợp nghệ thuật điêu khắc hoành tráng với du lịch văn hóa để thu hút du khách, tạo nguồn thu cho địa phương và lan tỏa giá trị nghệ thuật.

Thứ sáu: Bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống: Kết hợp yếu tố hiện đại và truyền thống, khuyến khích nhà điêu khắc sáng tạo các tác phẩm phản ánh giá trị lịch sử và văn hóa dân tộc, để tạo nên những tác phẩm mang giá trị nghệ thuật cao, vừa có giá trị văn hóa giúp duy trì bản sắc trong bối cảnh toàn cầu hóa.

4. Kết luận

Nghệ thuật điêu khắc hoành tráng tại Nam Bộ từ đầu thế kỷ XXI đến nay đã có sự phát triển và đổi mới mạnh mẽ, cả về số lượng lẫn chất lượng. Những bước tiến trong tư duy sáng tác, sự đa dạng về chủ đề, cũng như việc áp dụng các chất liệu và kỹ thuật hiện đại đã giúp loại hình nghệ thuật này khẳng định được vị thế quan trọng trong đời sống văn hóa - xã hội của khu vực. Sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, cùng với việc ứng dụng công nghệ mới, đã giúp nghệ thuật điêu khắc hoành tráng tại Nam Bộ tiếp cận gần hơn với dòng chảy nghệ thuật quốc tế, đồng thời giữ vững và phát huy giá trị văn hóa dân tộc. Các công trình điêu khắc hoành tráng không chỉ mang giá trị thẩm mỹ cao mà còn trở thành những biểu tượng văn hóa và lịch sử, phản ánh bản sắc và tinh thần vùng đất Nam Bộ.

Mặc dù đã đạt được nhiều thành tựu quan trọng, nghệ thuật điêu khắc hoành tráng ở Nam Bộ vẫn đang đối mặt với nhiều thách thức. Những yêu cầu từ xã hội đòi hỏi các nhà điêu khắc và kiến trúc sư phải sâu sắc hơn trong việc lựa chọn, nghiên cứu đề tài và sáng tạo ra các hình thức thể hiện mới. Sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa giá trị nghệ thuật và nhu cầu xã hội là yếu tố cần thiết để tạo ra những tác phẩm nghệ thuật vừa mang tính đột phá, vừa thể hiện được tình cảm tốt đẹp của người dân đối với lịch sử, văn hóa, và cảnh quan công cộng. Các công trình điêu khắc hoành tráng ở Nam Bộ không chỉ là những dấu ấn lịch sử và văn hóa. Chúng còn cần trở thành trung tâm văn hóa của cộng đồng, điểm nhấn văn hóa và du lịch, đồng thời thúc đẩy kinh tế địa phương. Qua đó, góp phần tích cực vào việc nâng cao giá trị tinh thần và lan tỏa bản sắc văn hóa đặc trưng của Nam Bộ trong thời kỳ hội nhập quốc tế./.

N.H.D

(Tạp chí Văn hóa học, số 5 (75) - 2024)


Tài liệu tham khảo

  1.  Hồ Chí Minh (2011), Toàn tập, tập 7, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội.
  2.  Hà Minh Đức (2005), Một nền văn hóa nghệ thuật đậm đà bản sắc dân tộc và nhiều loại hình nghệ thuật phong phú, Nxb. Văn hóa thông tin, Hà Nội.
  3. Lương Tiểu Bạch (Chủ biên), Bùi Như Hương, Phạm Trung, Nguyễn Văn Chiến (2005), Mỹ thuật Việt Nam hiện đại, Nxb. Viện Mỹ thuật - Trường Đại học Mỹ thuật Hà Nội.
  4. Ban Chấp hành Trung ương khóa VIII (1998), Văn kiện Hội nghị lần thứ năm, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội.

Tạp chí liên quan

Tạp chí Văn hóa học số 5 (75)

Năm phat hanh: 2024
Sách giấy: Liên hệ
Ebook: Liên hệ
Xem chi tiết

Bình luận