GIÁ TRỊ CỦA TRANH CỔ ĐỘNG CHÍNH TRỊ
TRONG CÔNG CUỘC XÂY DỰNG VÀ BẢO VỆ TỔ QUỐC
Triệu Minh Lâm
Mở đầu
Tại Việt Nam, ra đời và phát triển trong những năm tháng chiến tranh chống thực dân, đế quốc xâm lược, tranh cổ động được ví như một hình thức nghệ thuật xung kích trên mặt trận văn hóa - tư tưởng. Tranh cổ động đã góp phần thực hiện thắng lợi những nhiệm vụ chính trị trong các giai đoạn lịch sử, nâng cao sức mạnh của quần chúng trong đấu tranh xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa.
Tranh cổ động chính trị đặc sắc nhất ở những tư tưởng chính trị mà nó kết tinh, những tư tưởng tích cực, kịp thời sẽ có tác dụng hiệu triệu, động viên và lôi cuốn mạnh mẽ; thúc đẩy các tầng lớp nhân dân hành động chính trị tích cực phù hợp với đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước.
Trên phương diện là một loại hình mỹ thuật, tranh cổ động chính trị không chỉ được nhìn nhận là một hình thức tuyên truyền cổ động trực quan nhằm thực hiện các nhiệm vụ chính trị, ở một mức độ nào đó nó còn là một hình thức giáo dục sâu sắc và đạt hiệu quả cao; thông qua sự tác động trực tiếp đến tư tưởng và thẩm mỹ của con người.
Nghiên cứu và làm rõ những giá trị trong tranh cổ động chính trị để thấy được sự chuyển mình của tranh cổ động chính trị Việt Nam trong quá trình ra đời, hình thành và phát triển; về sự đan xen giữa nghệ thuật và chính trị, về sự đóng góp của một loại hình nghệ thuật trong thực hiện các nhiệm vụ chính trị của đất nước.
1. Giá trị thông tin, tuyên truyền
Tranh cổ động chính trị là loại tranh cổ động mang nội dung, đề tài chính trị - xã hội, dùng để truyền tải nội dung thông tin về chính trị, xã hội; nhằm tác động đến tâm lý, tình cảm, hành động của con người; định hướng ý thức hành động chính trị của cá nhân và cộng đồng. Tranh cổ động chính trị có thể tác động đến đối tượng là một quốc gia, dân tộc hoặc tác động đến phạm vi toàn cầu, tùy thuộc nội dung chính trị mà nó phản ánh.
Trong sự nghiệp cách mạng hiện nay, Đảng ta thực hiện chủ trương: Dân biết, dân làm, dân bàn, dân kiểm tra. Bản thân chủ trương đó đã đòi hỏi thông tin phải đến được với dân, phải nhanh chóng đưa thông tin về cơ sở, nên hoạt động thông tin cổ động giữ vai trò chủ yếu. Khi bàn về công tác thông tin cổ động trong tình hình mới, Chỉ thị số 07 của Ban Bí thư nêu rõ: Trước hết phải lấy việc truyền tin làm công tác hàng đầu… Ngành thông tin với chức năng hoạt động chính là cổ vũ thường xuyên bằng các hình thức nhẹ nhàng, có tính quần chúng rộng rãi phải là chủ lực, phối hợp hướng dẫn nhiệm vụ và giúp đỡ các cấp, các ngành, các đoàn thể về công tác cổ động quần chúng.
Mục đích đầu tiên của bất cứ một bức tranh cổ động nào là sự thông tin, sự truyền bá thông tin. Để cho nhân dân hành động được, tất nhiên phải cung cấp thông tin cho nhân dân để dân hiểu dân tin rồi dân hành động. Cung cấp thông tin cho nhân dân là thực hiện quan điểm “lấy dân làm gốc” trong sự nghiệp cách mạng của Đảng, và cũng là quá trình thực hiện dân chủ hóa lĩnh vực thông tin trong đời sống xã hội.
Trong tranh cổ động chính trị, thông tin có vai trò chủ đạo và là yếu tố hàng đầu quyết định ý nghĩa của bức tranh cổ động. Thông tin ở đây được chuyển tải thông qua ngôn ngữ hình ảnh (hình khối, màu sắc, đường nét, chữ viết…) đến đối tượng. Các lĩnh vực từ chính trị, kinh tế đến văn hóa - xã hội… đều cần đến những hình thức truyền tải thông tin, trong đó đặc biệt là chuyển hóa thông tin qua con đường văn hóa, văn nghệ, đưa thông tin bản chất thành những hình thức sinh động, hấp dẫn, ấn tượng, có giá trị lâu dài. Tranh cổ động chính trị chính là một hình thức thông tin cổ động thực hiện chức năng và vai trò đó.
Tranh cổ động chính trị - xã hội góp phần đa dạng hóa các nguồn cung cấp thông tin, nâng cao hiệu quả truyền thông xã hội trong thời đại bùng nổ thông tin, đáp ứng, quyền được thông tin là một trong những quyền lợi cơ bản nhất của con người. Mặt khác Đảng và Nhà nước ta luôn nhận thức sâu sắc về vị trí, tầm quan trọng của thông tin trong việc góp phần nâng cao trình độ dân trí, phát triển kinh tế - xã hội. Vì vậy để đáp ứng và làm thỏa mãn nhu cầu thông tin ngày càng cao của nhân dân, tranh cổ động chính trị chính là một loại hình thông tin, cổ động rất phù hợp với điều kiện kinh tế, văn hóa, trình độ dân trí... ở các vùng miền còn xa xôi, khó khăn khi các phương tiện truyền thông hiện đại chưa có điều kiện phổ biến và phát triển.
Với giá trị thông tin, tranh cổ động chính trị góp phần quan trọng tạo ra dư luận xã hội tích cực, đồng thuận với những chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước; tác động mạnh mẽ, nhạy bén và hiệu quả đến các vấn đề xã hội; tác động tích cực trong định hướng chính trị và phát triển xã hội. Trong các giai đoạn lịch sử, với bất kỳ sự kiện chính trị quan trọng nào của đất nước, tranh cổ động cũng luôn có mặt với giá trị thông tin đi trước. Chính vì vậy chức năng truyền đạt, định hướng và củng cố thông tin là một trong những chức năng quan trọng nhất của tranh cổ động chính trị.
2. Giá trị cổ vũ, động viên tính tích cực của công dân
Trong thời kỳ kháng chiến giành độc lập dân tộc, các đề tài chủ yếu của tranh cổ động chính trị Việt Nam luôn gắn chặt với nhiệm vụ của đất nước thời kỳ này, trực tiếp phục vụ cho cuộc chiến. Đó là những chủ đề: khẳng định tính chính nghĩa của cuộc chiến tranh chống xâm lược; tố cáo tội ác của thực dân, đế quốc; ca ngợi Đảng, ca ngợi Bác Hồ; ca ngợi các chiến công của quân và dân; tuyên truyền các nhiệm vụ chiến đấu và lao động sản xuất; ca ngợi hình tượng: anh bộ đội cụ Hồ, bà mẹ Việt Nam anh hùng, công nhân, nông dân...; động viên, khích lệ chi viện cho chiến trường, tăng gia sản xuất...
Thời kỳ sau chiến tranh và đất nước tiến hành đổi mới, tranh cổ động chính trị Việt Nam tiếp tục có nội dung xoay quanh các chủ thể của đời sống chính trị đất nước là Đảng, Nhà nước, Chủ tịch Hồ Chí Minh, khối đại đoàn kết toàn dân, nhân dân lao động, các tổ chức và đoàn thể chính trị xã hội... với các đề tài truyền thống và các đề tài mới như: ca ngợi Đảng; ca ngợi Bác Hồ; ca ngợi sự nghiệp đổi mới; thông tin các sự kiện lớn của đất nước; tuyên truyền và phổ biến đường lối, chính sách, chủ trương, pháp luật của Đảng và Nhà nước; tuyên truyền các ngày kỷ niệm và các ngày lễ lớn của đất nước; cổ vũ các phong trào thi đua yêu nước...
Bên cạnh đó, có những vấn đề tưởng chừng như không liên quan đến chính trị như phát triển kinh tế (động viên phát huy sáng kiến, cải tiến kỹ thuật, tăng năng suất...), các vấn đề xã hội (dân số, môi trường, dịch bệnh...) nhưng khi đặt những vấn đề này trong một mối quan hệ xã hội rộng lớn thì đều liên quan đến chính trị, bởi chính trị - kinh tế - văn hóa luôn có sự tác động, chi phối lẫn nhau tạo nên bộ mặt hoàn chỉnh của xã hội.
Hiệu quả của công tác thông tin cổ động có thể là một phong trào, một tiến trình xã hội, một hình thức tập hợp lực lượng hành động theo một định hướng nhằm giải quyết một nhiệm vụ chính trị đặt ra. Thực chất đó là sự cổ vũ, động viên, tích cực hóa hoạt động của nhân dân đáp ứng yêu cầu giải quyết các nhiệm vụ cách mạng. Mục đích cuối cùng mà công tác thông tin cổ động cần đạt được là hành động của đông đảo nhân dân. Nhiệm vụ của công tác thông tin cổ động hiện nay là cung cấp đầy đủ thông tin cho nhân dân về mọi vấn đề của đời sống xã hội theo đúng chức năng của mình, góp phần hình thành dư luận xã hội đúng đắn, lành mạnh, và cổ vũ, động viên thái độ tích cực hành động của nhân dân.
Là một phương tiện thực hiện nhiệm vụ thông tin cổ động, có thể khẳng định vai trò quan trọng nhất của tranh cổ động chính trị là vai trò động viên, cổ vũ, thúc giục hành động. Bằng ngôn ngữ đồ họa ấn tượng, cô đọng, súc tích tranh cổ động có thể dễ dàng tác động đến tâm lý, tình cảm của người xem tranh, qua đó tác động đến nhận thức và hành động. Sự truyền đạt qua cảm xúc có thể tác động rất mạnh mẽ đến lý trí, với quy luật tâm lý này tranh cổ động là phương tiện hiệu quả nhất để thực hiện vai trò khích lệ, cổ vũ, động viên những hành vi tích cực theo mục đích của người sáng tác tranh.
Tranh cổ động chính trị giúp cho quá trình nhận thức của mỗi người dân sinh động, hấp dẫn hơn; giúp họ có khả năng phân biệt được những đặc điểm, những thuộc tính điển hình của sự vật, hiện tượng, từ đó nảy sinh những tư tưởng đúng đắn, hình thành dư luận xã hội theo hướng tích cực. Nhờ tính cụ thể sinh động, hấp dẫn nên tranh cổ động dễ kích thích và thúc đẩy hành động của nhân dân.
Nhân dân ta có câu ngạn ngữ: “Trăm nghe không bằng một thấy”. Điều đó cho thấy rõ vai trò quan trọng của cổ động trực quan nói chung và tranh cổ động nói riêng trong xã hội. Thực tiễn càng cho thấy, sử dụng tranh cổ động chính trị là biện pháp tác động vào tâm lý, gây ra những xúc cảm lôi cuốn đối tượng theo mục đích của công tác cổ động. Con người tiếp thu tri thức, lý giải các sự kiện, hiện tượng trong đời sống xã hội một cách nhanh nhất, dễ nhất, sâu sắc nhất nếu các sự kiện, hiện tượng đó được mô hình hóa, được chuyển từ ngôn ngữ chữ viết sang ngôn ngữ biểu tượng. Nắm bắt được quy luật tâm lý đó, tranh cổ động chính trị với hình thức biểu đạt thông qua nghệ thuật hội họa sẽ nhanh chóng gây được ấn tượng mạnh với người xem, kích thích họ đi từ nắm bắt thông tin, tới thay đổi nhận thức và hăng hái hành động.
Tranh cổ động chính trị là một loại hình tuyên truyền, cổ động thiết thực, phù hợp để kêu gọi, cổ vũ các tầng lớp nhân dân cùng tham gia đấu tranh phòng, chống tội phạm; bảo vệ những cái mới, tích cực tiến bộ; phê phán cái xấu, cái tiêu cực, có hại cho xã hội... Quan điểm của Đảng ta trong sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa là phải xây dựng và củng cố thế trận an ninh nhân dân; động viên toàn dân cùng tham gia giữ gìn, bảo vệ an ninh Tổ quốc, an toàn và trật tự xã hội. Đặc biệt trong bối cảnh hiện nay, tình hình thế giới có nhiều diễn biến phức tạp, các hoạt động cấm vận, can thiệp, tạo xung đột, kích động đảo chính... của các nước lớn đối với các nước nhỏ vẫn tiếp diễn với nhiều hình thức phức tạp, khó lường. Đồng thời, quá trình phát triển nhanh, mạnh về kinh tế thời gian qua cũng dẫn đến những hệ lụy trên mọi mặt đời sống xã hội, gây ảnh hưởng không nhỏ đến tình hình an ninh, sự ổn định của xã hội và sự phát triển bền vững của đất nước. Thực tế đó đòi hỏi tranh cổ động chính trị phải phát huy hơn nữa ưu thế của mình nhằm động viên, cổ vũ nhân dân tích cực tham gia sự nghiệp giữ gìn và bảo vệ an ninh Tổ quốc.
3. Giá trị thẩm mỹ, nghệ thuật
Về nghệ thuật và tạo hình, tranh cổ động chính trị đòi hỏi nội dung phải được thể hiện bằng hình thức nghệ thuật giản dị, dễ hiểu, có nghĩa là dùng ít màu, ít chữ mà vẫn khắc họa được nội dung tác giả muốn đề cập một cách sâu sắc. Nội dung bức tranh phải rõ ràng, gắn bó mật thiết, hữu cơ với những đặc trưng về bố cục, đường nét, màu sắc, mảng khối. Mặc dù việc thể hiện tranh cổ động chính trị có thể cho phép áp dụng nhiều kỹ thuật khác nhau những sự thể hiện bằng sự chắt lọc có tính toán về đường nét, mảng, khối, màu sắc thống nhất với xây dựng hình tượng và bố cục chung vẫn là cơ bản.
Không giống như một tác phẩm hội họa, đánh đố người xem phải cảm nhận, phải phân tích, nhận định thì tranh cổ động chính trị phải dễ hiểu nhưng không dễ dãi. Khi nhìn vào bức tranh, ai cũng hiểu ý tưởng tác giả muốn đề cập và tác giả đang tuyên truyền cho vấn đề gì. Đặc biệt tranh cổ động còn được đặt ở những nơi công cộng, đông người nên chúng có khả năng đối ngoại và giao lưu với công chúng một cách cực kì rộng rãi.
Tranh cổ động cũng như nhiều loại hình nghệ thuật khác có chức năng cơ bản là phản ánh, đồng thời có chức năng giáo dục thẩm mỹ. Nội dung và hình thức của bức tranh không thể tách rời. Nếu nội dung thông tin không được diễn đạt bằng ngôn ngữ hình ảnh hấp dẫn thì thông điệp đó chỉ còn là thông báo thuần túy, hoặc thậm chí không tồn tại với ý nghĩa là “tranh cổ động”. Nếu yếu tố hình tượng, màu sắc, đường nét… trong bức tranh không có giá trị nhất định về nghệ thuật thì bức tranh chỉ dừng lại ở mức độ thông báo bằng hình ảnh một cách đơn thuần…
Tranh cổ động là loại hình đồ họa, vì vậy mang những yếu tố đặc trưng về bố cục, hình tượng, đường nét, mảng, màu sắc... Trong tranh cổ động chính trị luôn có sự chắt lọc, đơn giản hóa về hình tượng cũng như kỹ thuật thể hiện nhằm mang tính súc tích và điển hình cao. Với chức năng của loại hình đồ họa nên tranh cổ động chính trị cũng luôn tuân theo những thủ pháp thông thường của kỹ thuật đồ họa. Ngoài áp dụng quy tắc cơ sở tạo hình với các yếu tố đặc trưng, tranh cổ động chính trị Việt Nam cũng áp dụng nhiều lối vẽ dân gian, cổ truyền, phù hợp với thị hiếu, tâm lý cũng như thẩm mỹ của người Việt Nam.
Qua các chặng đường phát triển, nhiều tranh cổ động chính trị đã khẳng định giá trị trước mắt về tư tưởng, đồng thời cũng để lại giá trị lâu dài về nội dung và hình thức nghệ thuật khi xây dựng được những hình tượng nghệ thuật mang tính chuẩn mực, điển hình, biểu trưng.
Tranh cổ động ngày nay còn là một phần của cảnh quan, kiến trúc đô thị. Ở các cửa ngõ, tuyến đường, tranh cổ động góp phần làm đẹp cảnh quan môi trường, có vị trí nhất định về mặt thẩm mỹ cộng đồng. Từ vấn đề biển Đông đang nổi sóng, đến những hình ảnh an toàn giao thông, bảo vệ môi trường xanh, ngày bầu cử đại biểu Quốc hội… từng quen thuộc trong mắt người dân qua nhiều góc đường phố. Đây chính là những tác phẩm gắn liền với cuộc sống xã hội.
Phát huy giá trị của tranh cổ động trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc hiện nay là yêu cầu khách quan nhằm khai thác, sử dụng và phát triển những giá trị thông tin, tuyên truyền; giá trị cổ vũ, thúc giục hành động của nhân dân và giá trị nghệ thuật của tranh cổ động chính trị góp phần tích cực thực hiện các nhiệm vụ của công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Phát huy giá trị của tranh cổ động chính trị cũng mang bản chất của một quá trình định hướng, tổ chức quản lý, trong đó đối tượng quản lý chính là các giá trị của tranh cổ động chính trị và chủ thể quản lý là các lực lượng làm nhiệm vụ khai thác, sử dụng và bảo vệ, phát triển những giá trị của tranh cổ động chính trị. Mục đích của quá trình tổ chức quản lý này nhằm nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động của khách thể - lực lượng sáng tác và chủ thể - lực lượng khai thác, sử dụng, bảo vệ tranh cổ động chính trị nhằm phát triển, định hướng cho đối tượng quản lý - chính là các giá trị của tranh cổ động chính trị trong công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.
Kết luận
Tranh cổ động chính trị là loại tranh cổ động mang nội dung, đề tài chính trị - xã hội, dùng để truyền tải nội dung thông tin về chính trị, xã hội; nhằm tác động đến tâm lý, tình cảm, hành động của con người; định hướng ý thức hành động chính trị của cá nhân và cộng đồng.
Tranh cổ động có thể đề cập đến những vấn đề trước mắt, đồng thời cũng có thể có giá trị lâu dài nếu nó đạt tới một giá trị nghệ thuật nhất định. Tranh cổ động chính trị không chỉ mang yếu tố thời sự chính trị xã hội trước mắt mà có thể còn là tiếng nói phù hợp với khuynh hướng phát triển lâu dài, nhất là với những vấn đề có tính quy luật hay những xu hướng phát triển tất yếu của đời sống xã hội.
Trải qua hàng chục năm hình thành và phát triển cùng lịch sử giành và bảo vệ độc lập dân tộc, tranh cổ động chính trị Việt Nam đã tự tạo cho mình những giá trị vững chắc không chỉ trong dòng chảy lịch sử mỹ thuật nước nhà mà còn trong đời sống chính trị đất nước. Có thể nói, những giá trị của tranh cổ động chính trị được thể hiện thông qua cái đẹp, cái bi, cái hùng, cái cao cả… và sự gắn kết những giá trị đó với đời sống tinh thần, với nhu cầu cũng như những vận động trong đời sống xã hội của đất nước. Vai trò của tranh cổ động chính trị trước hết và trên hết gắn với những giá trị về tư tưởng, được đánh giá thông qua khả năng truyền đạt tư tưởng và tác động về mặt tư tưởng, từ đó hướng dẫn và lôi cuốn hành động thực tiễn trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc xã hội chủ nghĩa của các tầng lớp nhân dân./.
T.M.L
(Tạp chí Văn hóa học số 5 (39) - 2018)
Tài liệu tham khảo
Bình luận
Bài viết cùng chuyên mục