“Sân khấu hóa” trong “văn hóa có chủ đích” (nghiên cứu trường hợp Làng Văn hóa - du lịch các dân tộc Việt Nam)

Ngày đăng: 27/10/2026 Lượt xem: 320
Mặc định Cỡ chữ

 

“SÂN KHẤU HÓA” TRONG “VĂN HÓA CÓ CHỦ ĐÍCH”

(NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP

LÀNG VĂN HÓA - DU LỊCH CÁC DÂN TỘC VIỆT NAM)

ThS. Bùi Hà Trang


Đặt vấn đề    

Với mục đích là nơi tập trung tái hiện, gìn giữ và khai thác các di sản văn hóa (DSVH) truyền thống của 54 dân tộc Việt Nam, Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam (Làng VH - DL các DTVN) đã ra đời, chính thức mở cửa năm 2010, và hoạt động theo kim chỉ nam là “chủ thể văn hóa tự giới thiệu về mình” (1). Theo đó, đời sống văn hóa các tộc người đã được Ban quản lý (BQL) nghiên cứu kỹ lưỡng nhằm mô phỏng tại chỗ một cách chân thực nhất, đồng thời, kết hợp tổ chức các sự kiện tái hiện nghề thủ công, lễ hội, phong tục tín ngưỡng đặc sắc theo dạng thức sân khấu hóa. Có thể nói sân khấu hóa di sản văn hóa phi vật thể (DSVHPVT) là một chiến lược quan trọng để quảng bá du lịch và thu hút khách thăm quan. Nhưng khi đặt trong một không gian văn hóa dàn dựng có chủ đích - nơi chủ thể văn hóa bị tách khỏi cộng đồng mình thuộc về, quá trình này lại đặt ra nhiều câu hỏi về tính thiêng, tính động cũng như vai trò của cộng đồng trong công tác bảo tồn DSVHPVT.

Bài viết này muốn vận dụng khung lý thuyết “Văn hóa có chủ đích” (intentional culture) của Bruce Caron để cung cấp một cách tiếp cận khác về sân khấu hóa di sản. Từ đó, bài viết đưa ra những nhận định và đề xuất cụ thể cho mô hình Làng VH-DL các DTVN nhằm góp phần xây dựng du lịch văn hóa bền vững, tôn vinh bản sắc văn hóa tộc người.

  1. Sân khấu hóa di sản văn hóa phi vật thể từ lăng kính lý thuyết

1.1. Sân khấu hóa di sản văn hóa phi vật thể

Sự mai một của DSVHPVT là một hiện tượng phổ biến trên toàn thế giới, khi những tác động của toàn cầu hóa và hiện đại hóa dần làm suy giảm sự đa dạng văn hóa, đặt các truyền thống địa phương, khu vực và quốc gia trước nguy cơ biến đổi hoặc bị lãng quên. Đứng trước thực trạng cấp thiết này, một “hàng rào” pháp lý toàn cầu nhằm bảo tồn DSVHPVT đã được dựng lên, tiêu biểu là Công ước Bảo vệ DSVHPVT được UNESCO thông qua năm 2003.

DSVHPVT, theo định nghĩa của Công ước trên, không phải là một thực thể tĩnh tại, mà là một thực hành văn hóa mang tính động. Cũng cần khẳng định lại tinh thần của Công ước 2003: "Các cộng đồng, các nhóm người và trong một số trường hợp là các cá nhân bản địa đóng một vai trò hết sức quan trọng trong việc tạo ra, bảo vệ, duy trì và tái sinh DSVHPVT, từ đó làm giàu thêm sự đa dạng văn hóa và tính sáng tạo của con người" (UNESCO, 2003, tr. 04). Sự tham gia tối đa của các cộng đồng đã được nhấn mạnh lại tại điều 15 của Công ước này. Khi DSVHPVT được đưa lên sân khấu - tức là được trình diễn, tái hiện trước công chúng theo những phương thức có yếu tố thương mại, việc xác định rõ vai trò cũng như mức độ tham gia của cộng đồng trở nên vô cùng cấp thiết. Bởi trong bối cảnh gốc, các lễ hội, nghi lễ và phong tục tập quán thường mang tính tương tác cao, đòi hỏi sự tham gia trực tiếp của mọi thành viên trong cộng đồng và gắn họ với những vai trò nhất định. Nhưng khi các thực hành này được chuyển tải lên sân khấu, cấu trúc tham gia có xu hướng thay đổi. Sự dịch chuyển này không chỉ tác động đến bản chất của thực hành văn hóa, mà còn chuyển từ một tiến trình gắn liền với cộng đồng sang một hình thức trình diễn có sự phân tách rõ rệt giữa chủ thể truyền tải và chủ thể tiếp nhận.

Trong bối cảnh của những lời kêu gọi bảo tồn tính nguyên gốc và chân thực của văn hóa, nhất là ở các cộng đồng tộc người thiểu số, khái niệm “hàng hóa hóa” văn hóa (commodification of culture) đã xuất hiện trong thập niên 1970 - 1980 như một cách tiếp cận đầy phê phán phản ánh sự thâm nhập mạnh mẽ của yếu tố thương mại vào các hoạt động văn hóa trong quá trình phát triển du lịch. Theo quan điểm này, văn hóa địa phương (bao gồm trang phục, nghệ thuật dân gian, phong tục, nghi lễ,…) được xem như một nguồn tài nguyên, tương tự như đất đai, con người, nguồn vốn, đều có thể trở thành hàng hóa trong ngành “công nghiệp không khói”. Một số nghiên cứu nhân học, điển hình là các công trình của Greenwood (1989) và McCannell (1976), đã liên tục thảo luận về sự luân chuyển của các hiện tượng văn hóa dưới áp lực thương mại, khi sự bùng nổ về nhu cầu khám phá những nền văn hóa khác nhau trên thế giới đã khuyến khích nhiều đối tượng trong và ngoài cộng đồng biến những giá trị truyền thống thành sản phẩm có khả năng sinh lời. Dưới góc nhìn phê phán, quá trình này dẫn đến nhiều hệ lụy như người dân địa phương bị bóc lột, sự biến đổi ý nghĩa của những sản phẩm văn hóa và của các mối quan hệ xã hội (Greenwood, 1977).

Hiện tượng trên càng đáng chú ý khi chính những nghi lễ, phong tục, tín ngưỡng - cốt lõi của sinh hoạt văn hóa cộng đồng cũng dần trở thành công cụ để thu hút khách du lịch. Theo đó, phương pháp "dàn dựng văn hóa lên sân khấu” (staging of culture) có mối liên hệ chặt chẽ với "hàng hóa hóa” văn hóa khi cả hai cùng phản ánh sự điều chỉnh và tái cấu trúc văn hóa để phù hợp với những định hướng chính trị - kinh tế. Sân khấu hóa DSVH tại Việt Nam lần đầu được Oscar Salemink diễn giải trong một nghiên cứu về "Vua Lửa và chính sách dân tộc của Việt Nam ở Tây Nguyên’’ (1977). Ông phân tích đây là việc “biến đổi một sự kiện cộng đồng thành một loại hình nghệ thuật biểu diễn”, trong đó “âm nhạc và nghệ thuật bị tách rời khỏi bối cảnh văn hóa (decontextualization) của nghi lễ và lễ hội", "dành cho các khán giả mà phần lớn không hiểu được bối cảnh văn hóa gốc". Từ góc nhìn của Oscar Salemink, sự biến đổi này phản ánh sâu sắc quan điểm "bảo tồn có chọn lọc” (selective preservation) trong chính sách dân tộc ở Việt Nam. "Bảo tồn có chọn lọc” không nhằm mục đích giữ nguyên vẹn các thực hành văn hóa truyền thống trong bối cảnh lịch sử - xã hội vốn có của chúng, mà lựa chọn và điều chỉnh những yếu tố được xem là phù hợp với hình ảnh một quốc gia thống nhất, tiến bộ, củng cố tinh thần đại đoàn kết dân tộc. Cụ thể là một số di sản và thực hành văn hóa "tốt", có giá trị truyền thống và "bản sắc tộc người” được lựa chọn để khuyến khích bảo tồn; các thực hành văn hóa bị coi là "lạc hậu” và lãng phí tiếp tục bị hạn chế hoặc khuyến khích xoá bỏ (Lê Hồng Lý và cộng sự, 2014). Các tác giả trên cũng đồng thuận rằng phương pháp sân khấu hóa có xu hướng làm giảm tính thiêng, giản lược chiều sâu văn hóa và làm lu mờ vai trò chủ thể sáng tạo của cộng đồng. Đây cũng là góc nhìn phê phán khá cứng rắn, nhấn mạnh sự can thiệp của nhà nước vào di sản như McCannell (1992) từng lập luận rằng các màn trình diễn văn hóa dân tộc dành cho khách du lịch có thể đặt những người biểu diễn vào nguy cơ đối diện với một dạng tha hóa đặc thù, một sự “đánh mất bản thể” nhất định.

1.2. Lý thuyết về “văn hóa có chủ đích” - một cách nhìn cởi mở về sân khấu hóa di sản văn hóa phi vật thể

Trong bài viết “Ethnic Cultural Theme Parks in China and Japan: Toward an Anthropology of Intentional Tradition” (2018) (Công viên văn hóa tộc người ở Trung Quốc và Nhật Bản: Theo Nhân học về Truyền thống có chủ đích), Bruce Caron đã nghiên cứu bốn điểm đến gồm: Làng Văn hóa dân gian Trung Quốc tại Thâm Quyến; Làng Văn hóa dân tộc Vân Nam toạ lạc tại Côn Minh; “châu Âu thu nhỏ” Huis Ten Bosch tại Nagasaki và Làng Tây Ban Nha Parque España tại tỉnh Mie, Nhật Bản. Từ đó, Caron nhấn mạnh rằng, thay vì bảo tồn các giá trị truyền thống như những di tích bất biến, các công viên này minh hoạ cho một hình thức kiến tạo các hiện vật văn hóa mang tính chức năng, nhằm phục vụ đồng thời các mục tiêu kinh tế, chính trị và bảo tồn bản sắc, đặc biệt trong bối cảnh toàn cầu hóa và phát triển du lịch. Khác với các quan điểm trước đó vốn chỉ trích sự dàn dựng là bóp méo hoặc thương mại hoá văn hóa, Caron đề xuất một cách lý giải mang tính nhân học về một thực trạng phức tạp. Theo đó, những công viên chủ đề này vừa là sản phẩm của các chính sách bảo tồn có chủ đích, vừa là phương tiện để thúc đẩy sự hòa nhập và khẳng định vị thế của các cộng đồng thiểu số trong quốc gia dân tộc.

Trong cách tiếp cận này, Caron đã giới thiệu khái niệm "truyền thống có chủ đích" (intentional tradition) - là thuật ngữ bắt nguồn từ khái niệm "cộng đồng có chủ đích" (intentional community), nhằm miêu tả các nhóm cộng đồng được xây dựng một cách có ý thức. Từ đó, ông phát triển khái niệm “văn hóa có chủ đích” (intentional culture) để mô tả cách các thực hành và biểu tượng văn hoá được kiến tạo thông qua sự thương lượng của các chủ thể tham gia - bao gồm nhà quản lý, chủ thể văn hoá và du khách. Không phải là sự tiếp nối tự nhiên của quá khứ, các sản phẩm “văn hóa có chủ đích” không bị ràng buộc bởi các yếu tố lịch sử hay địa lý, mà được thiết kế và tổ chức chặt chẽ theo định hướng thị trường, mục tiêu quảng bá và chiến lược truyền thông. Một đặc điểm điển hình trong các công viên văn hóa là việc kiến tạo một không gian văn hóa phức hợp - nơi một số đại diện của các tộc người cùng tới sinh sống. Họ được hướng dẫn ăn, ngủ, sinh hoạt như thể đang ở chính quê hương mình. Để phục vụ cho thị trường khách du lịch, họ phải đóng vai những nghệ sĩ để biểu diễn các tiết mục dân ca, dân vũ được dàn dựng và các nghi lễ đã được rút gọn. Việc trình diễn này được định hướng một cách rất cụ thể: phải diễn ra theo khung thời gian nhất định, đảm bảo sự hấp dẫn với du khách, đồng thời đạt hiệu quả kinh tế. Tuy nhiên, Caron lưu ý rằng, giữa những dàn dựng ấy, nhiều người trong số họ tự hào khi trở thành đại sứ văn hóa, có cơ hội quảng bá bản sắc của tộc người mình đến với du khách. Thậm chí, một số người còn coi đây là cách họ vừa kiếm sống, vừa bảo tồn được nét truyền thống dù có thể đã bị tinh giản. Theo Caron, “văn hóa có chủ đích” phản ánh khả năng thích ứng của con người trong bối cảnh toàn cầu hóa bởi hai lý do. Thứ nhất, du khách dễ dàng chấp nhận "văn hóa được xây dựng" (constructed culture) như một cách thỏa mãn khao khát được trải nghiệm một nền văn hóa khác bởi họ không có thời gian để xác thực một cách tường tận. Thậm chí, đôi khi du khách biết hoặc bán tín bán nghi rằng những gì họ đang xem có thể chỉ là “vỏ bọc” của truyền thống nhưng điều này chưa chắc đã làm giảm hứng thú của họ. Thứ hai, người dàn dựng biết du khách không có thời gian hay điều kiện để trải nghiệm toàn bộ một nghi lễ hay lễ hội, nên họ “sản xuất” ra một hình thức rút gọn mà du khách có thể thưởng thức trong vài giờ. Tóm lại, mục tiêu của mô hình này không nằm ở việc bảo tồn một lượng vốn văn hóa lịch sử đã cố định, mà là tạo ra những nguồn mới cho “vốn văn hóa” (cultural capital) - trong đó tính hấp dẫn, sự khác biệt và khả năng tiêu dùng của truyền thống được tối ưu hóa. “Văn hóa có chủ đích” vì vậy có thể được coi là biểu hiện của văn hóa hậu truyền thống, nơi quá khứ mất đi vai trò ràng buộc tuyệt đối và tương lai trở thành một không gian để tái tạo, thử nghiệm và sáng tạo.

Vấn đề “chân thực được dàn dựng” dưới lăng kính của Bruce Caron, không còn hoàn toàn tiêu cực, cũng không được tuyệt đối hóa thành giả tạo. Cách tiếp cận này mặc nhiên nhìn nhận văn hóa trong trạng thái chủ động được tái tạo và thể hiện thông qua các kịch bản sân khấu. Chính vì thế, Caron không đặt trọng tâm vào việc phân định một cách rạch ròi giữa "mặt trước" (front stage) và “hậu trường”(back stage) của không gian trình diễn. Theo ông, quan trọng là hình thức này đã đáp ứng một nhu cầu thực tế (về kinh tế, về chính trị, về quảng bá văn hóa) và đồng thời, vẫn cố gắng duy trì một phần hoặc nhiều phần của truyền thống. Khung lý thuyết về “văn hóa có chủ đích” cho phép chúng ta thấy rõ hơn về vai trò và nhu cầu của các bên liên quan: nhà quản lý và nhà đầu tư muốn có sản phẩm du lịch hấp dẫn, cộng đồng muốn có cơ hội gia tăng kinh tế và được tôn trọng về văn hóa, du khách muốn trải nghiệm thứ gì đó đặc sắc để làm phong phú hành trang trải nghiệm của mình. Có thể nói, “văn hóa có chủ đích” ở đây chính là một trong những kết quả của tiến trình toàn cầu hóa, đối lập với những nỗ lực quản lý di sản mang xu hướng tách biệt tuyệt đối cộng đồng để bảo tồn nét nguyên sơ. Thực tế chứng minh, mô hình “công viên chủ đề văn hoá” dù bị so sánh giống như một “bảo tàng sống”, song vẫn thu hút hàng triệu lượt khách, tạo ra nguồn lợi kinh tế đáng kể và ít nhiều khơi gợi sự quan tâm của công chúng về tính đa dạng văn hóa tộc người. 

2. Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam: từ chủ trương xây dựng của chính quyền đến một không gian bảo tàng sống đa dân tộc

Sáng kiến đầu tiên về một làng văn hóa - nơi tập trung quảng bá các giá trị văn hóa nổi bật của 54 tộc người, mà sau được hiện thực hóa thành Làng VH - DL các DTVN nảy sinh từ cuối năm 1988, đầu năm 1989. Song phải tới ngày 21/8/1997, sau một thời gian dài nghiên cứu, Chính phủ mới ra Quyết định số 667/QĐ-TTg để phê duyệt Quy hoạch tổng thể đầu tư xây dựng công trình này. Kể từ đây, công trình có tên chính thức và đầy đủ là “Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam”. Theo quyết định trên, mục đích của việc đầu tư phát triển Làng được xác định: “Xây dựng Làng VH-DL các DTVN trở thành một trung tâm họat động văn hóa mang tính quốc gia, là nơi tập trung tái hiện, gìn giữ, phát huy và khai thác các di sản văn hóa truyền thống của 54 dân tộc Việt Nam; giới thiệu với nhân dân cả nước và khách quốc tế; đáp ứng các nhu cầu vui chơi giải trí lành mạnh, hoạt động thể thao, dưỡng sinh, văn nghệ. Thông qua các hoạt động văn hóa, nghệ thuật có nội dung, hình thức phong phú, đa dạng, hấp dẫn và đậm đà bản sắc dân tộc, tiến hành việc giáo dục tình yêu thiên nhiên, đất nước, con người, nâng cao dân trí và hoàn thiện con người theo hướng chân thiện mỹ, đồng thời đem lại nguồn thu, tiến tới thu hồi một phần vốn, duy tu và phát triển Làng Văn hóa - Du lịch” (Chính phủ, 1997). Có thể thấy rằng, ngay từ khi thành lập, Làng VH-DL các DTVN không chỉ mang ý nghĩa bảo tồn hay trưng bày các giá trị DSVH như một bảo tàng, mà còn được định hướng trở thành một thực thể đa chức năng, kết hợp giữa quảng bá DSVH tộc người với phát triển kinh tế, thúc đẩy du lịch và phục vụ các nhiệm vụ chính trị. Đáng chú ý là các mục tiêu này được trình bày và đặt trong thế cân bằng, không có mục tiêu nào giữ vai trò tiên quyết hơn mục tiêu khác.

Làng VH-DL các DTVN toạ lạc ở phía Nam hồ Đồng Mô (thị xã Sơn Tây), cách trung tâm Hà Nội khoảng 40km, với tổng diện tích lên tới 1.544 ha chia thành 07 khu chức năng. Khu các làng dân tộc rộng 198,61 ha được xem như “trái tim” của toàn bộ dự án (Thủ tướng Chính phủ, 2010). Khu vực này bao gồm 04 cụm làng được quy hoạch thành các quần thể kiến trúc mô phỏng cấu trúc bản làng truyền thống theo vùng văn hóa và hệ ngôn ngữ. Việc bố trí không gian không chỉ được chú trọng đến kiểu thức kiến trúc mà còn tính đến đặc điểm địa hình - như rẻo cao, thung lũng, cao nguyên, đồng bằng - nhằm phần nào tái hiện tập quán cư trú, sinh hoạt cộng đồng đặc thù của từng nhóm tộc người. "Chủ thể văn hóa tự giới thiệu về mình" được xác định là kim chỉ nam họat động, vì vậy, từ năm 2005-2007, BQL Làng đã tổ chức các hội nghị, hội thảo để trưng cầu ý tưởng từ các nhà nghiên cứu văn hoá và dân tộc học, trí thức cũng như già làng, trưởng bản nhằm mô phỏng không gian văn hóa các tộc người mọt cách chân thực. Theo thống kê của BQL Làng, mỗi năm, địa điểm này đón khoảng 500.000 lượt khách, cho thấy tiềm năng lớn để thực sự trở thành một điểm đến du lịch văn hóa hấp dẫn.

Mô hình công viên chủ đề văn hóa tộc người (Ethnic cultural theme park) không phải là hiện tượng mới trên thế giới. Trên thực tế, mô hình này từng rất thịnh hành ở châu Á vào đầu thế kỷ XX, khi nhiều quốc gia đã khai thác tiềm năng văn hóa bản địa để thu hút du lịch, đồng thời, góp phần củng cố tinh thần dân tộc. Trong bối cảnh Việt Nam, Làng VH-DL các DTVN được vận hành bằng nguồn ngân sách công, phản ánh vai trò của nhà nước trong việc định hướng và quản lý không gian văn hóa này. Hoạt động chủ đạo tại Làng là đồng bào giới thiệu văn hóa của mình thông qua việc biểu diễn nghệ thuật dân gian, tái hiện các thực hành truyền thống như lễ hội, nghi lễ, phong tục tập quán, nghề thủ công nổi bật của các tộc người cho du khách trong và ngoài nước. Mô hình này đã cho thấy nỗ lực vượt ra khỏi khung trưng bày tĩnh của các bảo tàng truyền thống, đặt cộng đồng - chủ thể văn hóa làm trung tâm. Thay vì những hiện vật nằm sau lớp kính bảo vệ, du khách được trực tiếp trải nghiệm đời sống sinh hoạt thường ngày của các cộng đồng tộc người, trong một không gian được tái hiện chân thực như những nếp nhà, bản làng thực thụ. Thoạt nhìn, đây dường như là giải pháp lý tưởng để quảng bá di sản văn hóa bởi tính tương tác cao và khả năng tạo ra trải nghiệm khác biệt và độc đáo cho người xem. Tuy nhiên, ranh giới giữa "sống” và "tĩnh” dường như không hoàn toàn rõ ràng. Ở một góc độ khác, quá trình này cũng tiềm ẩn nguy cơ "đóng băng” văn hóa - khi các thực hành truyền thống, đặc biệt là DSVHPVT bị đóng khung, tái hiện theo kịch bản cố định, mất đi tính linh hoạt và khả năng biến đổi tự nhiên vốn có. Sự tái cấu trúc văn hóa để phù hợp với kỳ vọng của du khách có thể vô tình khiến những nền văn hóa “sống” trở thành những "bảo tàng tĩnh” dưới một hình thức khác. Điều này đặt ra câu hỏi về ranh giới giữa bảo tồn và trình diễn, cũng như về mức độ can thiệp cần thiết để đảm bảo tính bền vững cho các không gian văn hóa như vậy. 

3. Sân khấu hóa di sản văn hóa phi vật thể như một quá trình thương lượng kín đáo giữa các bên liên quan

Làng VH-DL các DTVN, ngay từ khi hình thành, đã mang trong mình sứ mệnh trở thành trung tâm của bản đồ kết nối các điểm đến văn hóa tộc người trên khắp mọi miền đất nước. Trong nỗ lực đó, DSVHPVT đóng vai trò hạt nhân, góp phần làm nổi bật tính đa dạng về phong tục, tập quán, tín ngưỡng của các cộng đồng tộc người. Chúng tôi cho rằng quá trình sân khấu hóa DSPVT tại đây không chỉ đơn thuần là sự tái hiện mà còn là một chuỗi điều chỉnh mang tính chiến lược, bao gồm:

  1. Rút gọn thời gian: Những nghi lễ, lễ hội kéo dài nhiều ngày được tinh giản và cô đọng thành phiên bản trình diễn trong vài giờ, đảm bảo khả năng tiếp cận cho du khách trong quỹ thời gian hạn chế.
  2. Thay đổi bối cảnh: Thực hành văn hóa được chuyển dịch từ không gian linh thiêng (đình làng, nhà rông, trước ban thờ tổ tiên,…) sang sân khấu ngoài trời hoặc khu vực dàn dựng, phù hợp với đặc thù du lịch và tính trình diễn.
  3. Điều chỉnh nội dung: Lược bớt những nội dung khó tiếp cận, quá nặng về tâm linh, thay vào đó là bổ sung lời dẫn bằng tiếng Việt phổ thông, yếu tố giải trí hoặc âm nhạc sôi động để thu hút khán giả.
  4. Chọn lựa diễn viên: Việc phân vai không dựa hoàn toàn vào quyết định của cộng đồng mà có sự chọn lựa theo năng lực trình diễn, ngoại hình, độ tuổi, nhằm nâng cao hiệu quả sân khấu hóa.

Những chiến lược này cho thấy, sân khấu hóa DSVHPVT tại Làng VH-DL các DTVN không đơn thuần là một sự trình diễn văn hóa mà còn phản ánh một quá trình thương lượng kín đáo giữa các bên liên quan, để đạt được sự cân bằng giữa nhu cầu của nhà nước, chủ thể văn hóa và du khách tham quan. Chính trong tiến trình này, những điều chỉnh về thời gian, bối cảnh, nội dung và con người không chỉ là sự rút gọn mang tính kỹ thuật mà còn là biểu hiện của sự thích ứng văn hóa trong bối cảnh mới, nơi văn hóa không ngừng được thương lượng, tái tạo và định hình lại theo những điều kiện và mục tiêu khác nhau.

3.1. Nhà nước: Cân bằng giữa bảo tồn, khai thác du lịch và mục tiêu chính trị

Trong quá trình vận hành Làng VH-DL các DTVN, BQL đóng vai trò đại diện Nhà nước chịu trách nhiệm định hướng tổng thể, từ lựa chọn nội dung trình diễn, cơ chế hoạt động đến cách thức tổ chức. Quá trình này phản ánh sự thương lượng giữa ba mục tiêu: bảo tồn di sản, thu hút khách du lịch và phục vụ mục tiêu chính trị - xã hội. Trước hết, việc bảo tồn các giá trị DSVHPVT tại đây được thực hiện theo quan điểm "bảo tồn có chọn lọc". Theo đó, BQL lựa chọn các giá trị văn hóa được xem là đặc sắc nhất của mỗi tộc người, đồng thời, ưu tiên những yếu tố có thể sân khấu hóa hiệu quả, thường thấy có xu hướng tập trung vào các điệu múa, âm nhạc dân gian, lễ hội, nghi lễ, nghề thủ công. Theo lý giải của đại diện BQL, cách tiếp cận này giúp "rút ngắn khoảng cách giữa du khách và văn hóa các tộc người vì thường đồng bào đều ở các vùng xa xôi. Ví dụ, khách tới đây, họ biết về văn hóa của người Tày và thấy thích thú, muốn tìm hiểu, họ sẽ chủ động tìm tới người Tày ở các địa phương để trải nghiệm. Hoặc khi tới Thái Nguyên, Cao Bằng, họ đã biết về người Tày ở làng văn hóa rồi sẽ thấy gần gũi hơn, đỡ bỡ ngỡ hơn". Có thể thấy, mô hình này dường như đã "đóng băng” dòng chảy thời gian để gìn giữ những nghi lễ, tập tục có nguy cơ mai một do tác động của quá trình hiện đại hóa. Ở một góc độ khác, các công viên chủ đề văn hóa như Làng VH-DL các DTVN cũng cho phép các cư dân đô thị được làm quen với những cộng đồng văn hóa khác cùng lãnh thổ quốc gia, qua đó thắt chặt liên kết xã hội giữa các tộc người. Bên cạnh ý nghĩa về bảo tồn, Làng VH-DL các DTVN còn mang ý nghĩa biểu tượng cho tinh thần “đại đoàn kết dân tộc”, cho sự thống nhất trong đa dạng của nền văn hóa Việt Nam. Cuối cùng, BQL phải tìm cách xây dựng một mô hình khai thác du lịch bền vững, vừa không làm biến dạng giá trị gốc của di sản, vừa đảm bảo nguồn thu nhằm duy trì hoạt động lâu dài. Thực tế cho thấy ngân sách nhà nước không đủ hỗ trợ cho mọi hạng mục phát triển theo đúng kế hoạch, vì vậy, BQL buộc phải tăng cường cơ chế tự chủ và khuyến khích nguồn vốn xã hội hóa. Việc tập trung vào du khách nội địa - với đặc điểm số lượng lớn, nhu cầu trải nghiệm văn hóa đa dạng - cũng là giải pháp thiết thực để tạo động lực phát triển. Dưới góc nhìn kinh tế, mô hình tái hiện này đã tạo ra một sản phẩm du lịch văn hóa gần như không có hoặc có rất ít sự cạnh tranh, thu hút một lượng lớn du khách trong và ngoài nước.

3.2. Chủ thể văn hóa: thích ứng và quảng bá bản sắc trong không gian trình diễn

Làng VH-DL các DTVN được quy hoạch với kỳ vọng trở thành một không gian mô phỏng đời sống văn hóa của 54 tộc người trên phạm vi cả nước. Tuy nhiên, để quy tụ được đại diện của 54 tộc người tạm rời nơi sinh chốn ở của mình về sống gắn bó lâu dài tại đây quả thực không phải điều dễ dàng. Đặc biệt với các tộc người rất ít người như Ơ Đu hay các tộc người cư trú ở khu vực Trường Sơn - Tây Nguyên và Nam Bộ - nơi hoàn toàn khác biệt với Sơn Tây về thổ nhưỡng, khí hậu và cảnh quan. Tại thời điểm nghiên cứu (tháng 10 năm 2024), số lượng đồng bào đang hoạt động thường xuyên và luân phiên tại làng là 136 người, thuộc 16/54 tộc người, gồm: Tày, Nùng, Dao, Mông, Thái, Mường, Lào, Khơ Mú, Chăm, Khơ Me, Xơ Đăng, Ê Đê, Ba Na, Cơ Tu, Tà Ôi, Raglai. Động cơ của đồng bào khi đến làm việc tại đây cũng rất đa dạng. Đó có thể là những nghệ nhân có niềm đam mê đặc biệt với văn hóa, là cán bộ nhà nước đã về hưu, mong muốn được góp phần vào công tác quảng bá và bảo tồn giá trị văn hóa truyền thống. Số khác tìm kiếm cơ hội làm việc trong thời gian nông nhàn hay đi theo sự giới thiệu của bạn bè, người thân, người cùng địa phương cho vui và kiếm thêm thu nhập. Một số người trẻ lại muốn trải nghiệm cuộc sống xa nhà, đi đây đi đó cho biết chứ không xác định gắn bó dài lâu. Vì tính chất khá đặc thù, sự cam kết của đồng bào với công việc không cao nên hợp đồng lao động chỉ kéo dài 3 tháng.

Việc được tự giới thiệu về văn hóa của mình qua các hoạt động như trình diễn dân ca, dân vũ, tái hiện lại các nét văn hóa đặc sắc, đã phần nào khơi dậy sự quan tâm và lòng tự hào của cộng đồng đối với chính di sản của họ. Các cuộc phỏng vấn sâu cho thấy niềm tự hào và hứng khởi khi đồng bào có cơ hội giới thiệu văn hóa tộc người mình trước công chúng: "Mình ở đây là đại diện cho toàn bộ dân tộc Tày, mình tự hào về điều đó, đừng để người dân tộc Tày bảo chẳng biết gì mà đi giới thiệu” (Phỏng vấn đồng bào Tày, 2022). Cảm xúc tự hào cũng được nhắc tới khi họ chia sẻ về cảm nhận của mình khi được gặp gỡ, giới thiệu cho du khách, đặc biệt là thế hệ trẻ về văn hóa dân tộc: "Nếu các cô không đến thì các con có chỗ nào mà tham quan, tìm hiểu về văn hóa dân tộc. Sẽ không có làng văn hóa, chỉ như bao khu du lịch khác để kinh doanh. Mình cảm thấy mỗi học sinh là một thế hệ trẻ, được giáo dục thì nó trưởng thành” (Phỏng vấn đồng bào Ê Đê, 2022). Một số nghệ nhân từng cảm thấy văn hóa của dân tộc mình bị coi là “lạc hậu”, nhưng thông qua các hoạt động trình diễn, họ có cơ hội đóng vai trò chủ động trong việc quảng bá bản sắc và thúc đẩy sự hiểu biết của công chúng về tộc người của mình. Mặc dù nhận thức được rằng du khách chỉ có thể tiếp cận một phần rất nhỏ của DSVH trong thời gian ngắn ngủi, hầu hết đồng bào vẫn xem đây là bước khởi đầu quan trọng để khuyến khích sự quan tâm và nghiên cứu sâu hơn.

Bên cạnh cơ hội quảng bá bản sắc tộc người, việc tham gia vào không gian trình diễn tại Làng VH-DL các DTVN còn mang lại lợi ích kinh tế thiết thực. Với mức lương cơ bản khoảng 2 triệu đồng/tháng, đồng bào được BQL tạo điều kiện để gia tăng thu nhập qua nhiều nguồn khác nhau như hỗ trợ thêm từ BQL khi đồng bào tham gia tổ chức các hoạt động trải nghiệm, trình diễn dân ca, dân vũ, tái hiện nghi lễ, lễ hội, nghệ thuật truyền thống. Các nhà có lợi thế về ẩm thực như Tày, Nùng, Dao, Mông, Mường, Thái có thể kinh doanh đặc sản địa phương hoặc nấu ăn cho khách đoàn, các tộc người khu vực Trường Sơn - Tây Nguyên như Ba Na, Ê Đê, Xơ Đăng, Cơ Tu được tạo điều kiện mở các chòi bán nước giải khát, hàng tạp hóa. Bên cạnh đó, du khách thường bày tỏ sự ghi nhận bằng việc bồi dưỡng tuỳ tâm cho các nghệ nhân trình diễn. Có thể thấy, những lợi ích kinh tế như vậy đã tạo động lực để đồng bào tiếp tục gắn bó với Làng và gia tăng trách nhiệm trong bảo tồn văn hóa.

3.3. Du khách: khát khao trải nghiệm và sự chấp nhận "văn hóa được dàn dựng”

Không giống với mô hình bảo tàng truyền thống, Làng VH-DL các DTVN được thiết kế với mong muốn tạo nên một không gian chân thực nhất - nơi du khách có thể trực tiếp tương tác, trải nghiệm đời sống văn hóa bản địa như tại địa phương gốc. Sự hiện diện của các nghệ nhân trong trang phục truyền thống đóng vai trò trung tâm trong việc truyền tải thông tin, diễn giải văn hóa bởi hệ thống bảng thuyết minh tại đây là tương đối hạn chế. Việc tiết chế thông tin trực quan này không phải là ngẫu nhiên mà là một chiến lược có chủ đích, nhằm làm gia tăng cảm giác chân thực. Tuy nhiên, động lực thực sự thu hút du khách lại không hẳn đến từ nhu cầu tìm hiểu về văn hóa tộc người. Quan sát tại thực địa cho thấy, có đến 80% du khách là khách nội địa, chủ yếu đi theo nhóm gia đình, đoàn thể, cơ quan. Họ thường chọn đến làng trong các chuyến đi ngắn ngày, kết hợp với các điểm tham quan lân cận. Lý do lựa chọn Làng VH-DL các DTVN, theo chia sẻ của nhiều du khách, xuất phát từ sự tiện lợi trong di chuyển, không gian rộng rãi, cảnh quan gần gũi với thiên nhiên, hơn là một sự quan tâm chủ đích đến văn hóa. Việc khám phá văn hóa tộc người chỉ đóng vai trò thứ yếu trong trải nghiệm du lịch tổng thể. Một điểm đáng chú ý là nhiều du khách bị hấp dẫn bởi các sự kiện văn hóa được tổ chức tại Làng như tái hiện chợ phiên, lễ hội dân gian, nghi lễ truyền thống vào các dịp cuối tuần, tết Nguyên đán, các ngày lễ như 30/4, 2/9,... Những sự kiện này được BQL Làng quảng bá rộng rãi trên các kênh truyền thông đại chúng như một sản phẩm du lịch - nơi du khách có thể "chạm” vào các cộng đồng văn hóa khác nhau mà không cần phải di chuyển đến những nơi xa xôi. Điều này cho thấy tính tiện dụng, sự hấp dẫn về mặt hình thức đóng vai trò quan trọng trong quyết định của du khách, hơn là bản thân DSVH trong trạng thái nguyên bản của nó.

       Mặc dù du khách đến với Làng VH-DL các DTVN để trải nghiệm văn hóa song phần lớn họ chỉ tiếp cận những biểu đạt bề nổi mà không có điều kiện và thời gian để tìm hiểu sâu hơn về bối cảnh văn hóa phía sau. Như MacCannell (1992) phân tích, du khách chỉ nhìn thấy "mặt trước" (front stage) của một không gian trình diễn, nơi các hoạt động văn hóa được sắp đặt theo kịch bản nhất định để phù hợp với trải nghiệm du lịch. Trong khi đó, "hậu trường" (back stage) - nơi sinh hoạt thực sự của cộng đồng - vẫn nằm ngoài tầm quan sát của họ. Điều này dẫn đến một nghịch lý: du khách đến để trải nghiệm "sự chân thực” nhưng thực chất chỉ được tiếp cận một phiên bản đã được tinh chỉnh của các thực hành văn hóa. Tuy nhiên, điều đáng nói là du khách không xem sự dàn dựng này như một vấn đề tiêu cực. Một số du khách nhận thấy rằng trang phục, các điệu múa hoặc cách trình diễn một số hình thức nghệ thuật dân gian đã được điều chỉnh đáng kể để trở nên bắt mắt và hấp dẫn hơn. Họ chấp nhận rằng những gì mình chứng kiến có thể không hoàn toàn phản ánh thực hành văn hóa gốc tại địa phương, nhưng điều đó không tác động quá nhiều tới giá trị của trải nghiệm. Như Bruce Caron (2018) đã phân tích, sự điều chỉnh này là một phần của quá trình thương lượng. Chính điều này đã tạo ra một "vùng xám” linh hoạt, nơi văn hóa có thể được tinh chỉnh và tái định hình cách thể hiện để đáp ứng bối cảnh trình diễn. Những thay đổi này không chỉ là một sự nhượng bộ mang tính thương mại, mà còn phản ánh cách thức mà văn hóa thích ứng với môi trường mới.

4. Những vấn đề đặt ra từ quá trình sân khấu hóa DSVHPVT

4.1. Di sản văn hóa phi vật thể mất đi tính động trong không gian trình diễn

Một trong bốn đặc trưng cốt lõi của DSVHPVT là tính đương đại, sống động và khả năng tái tạo liên tục (UNESCO), nghĩa là di sản không tồn tại trong trạng thái tĩnh mà luôn biến đổi, thích nghi với điều kiện lịch sử, xã hội và môi trường sống của cộng đồng. Tuy nhiên, khi được tái hiện trong không gian trình diễn của Làng VH-DL các DTVN, các thực hành văn hóa phi vật thể bị cố định theo kịch bản dàn dựng sẵn, khiến tính linh hoạt, sự vận động và khả năng thích ứng của di sản bị hạn chế đáng kể. Mô hình sân khấu hóa tại Làng tạo ra một chu kỳ trình diễn lặp lại, trong đó các nghi lễ, phong tục được tái hiện theo mô thức cố định, không phản ánh được quá trình biến đổi và phát triển tự nhiên của văn hóa trong bối cảnh đương đại. Các lễ hội, nghi thức vốn gắn với lịch canh tác, tín ngưỡng hoặc vòng đời của cộng đồng nay được cắt rời khỏi bối cảnh văn hóa gốc, tái cấu trúc thành một phiên bản được tiêu chuẩn hóa để phục vụ mục đích trình diễn và du lịch. Kết quả là, tính linh hoạt và khả năng thích ứng bị triệt tiêu trong không gian biểu diễn. Tuy nhiên, ở một góc nhìn khác, với các thực hành văn hóa đang đứng trước nguy cơ mai một, mô hình này lại mang ý nghĩa như một “kho lưu trữ di sản”, giúp duy trì và phổ biến những giá trị truyền thống mà ở một số địa phương có thể đã không còn tồn tại. Điều này đặc biệt đúng đối với các nghi lễ, phong tục đang mất dần tính phổ biến trong đời sống cộng đồng do tác động của quá trình hiện đại hóa, di cư hoặc thay đổi sinh kế.

Để tránh việc DSVHPVT bị đóng khung vĩnh viễn trong một phiên bản cố định, cần có một cơ chế cập nhật nội dung trình diễn, giúp phản ánh không chỉ giá trị truyền thống mà còn cả sự tiếp diễn và chuyển động của di sản trong thực tế đời sống. Một giải pháp khả thi là bổ sung các nội dung diễn giải về sự thay đổi của di sản theo thời gian, sử dụng công nghệ số để cung cấp thông tin mở rộng về sự phát triển và biến đổi của di sản, giúp du khách không chỉ tiếp cận một hình ảnh quá khứ của văn hóa mà còn hiểu được cách nó vận động và thích ứng như thế nào trong bối cảnh hiện đại. Điều này không chỉ giúp giảm thiểu nguy cơ “bảo tàng hóa” di sản, mà còn tạo ra một mô hình bảo tồn linh hoạt hơn, trong đó di sản được nhìn nhận như một thực thể sống động, không ngừng biến đổi, thay vì chỉ đơn thuần là một màn trình diễn được dàn dựng để tái hiện một quá khứ cố định.

4.2. Tách rời các thực hành văn hóa khỏi bối cảnh nguyên gốc

Khi DSVHPVT được đưa lên sân khấu, quá trình bảo tồn và trình diễn thường kéo theo sự tách rời các thực hành văn hóa khỏi bối cảnh địa lý, con người, lịch sử và xã hội nơi nó thuộc về. Không gian dàn dựng, dù được thiết kế kỹ lưỡng, cũng khó lòng tái hiện đầy đủ. Đây không chỉ về điều kiện vật chất mà còn liên quan mật thiết đến ý nghĩa tinh thần, tâm linh mà cộng đồng gắn cho di sản. Một ví dụ điển hình là không gian văn hóa cồng chiêng Tây Nguyên, đã được UNESCO công nhận là Kiệt tác di sản truyền khẩu và DSVHPVT của nhân loại vào năm 2005. Không phải ngẫu nhiên mà cồng chiêng luôn được đặt và phải đặt trong một “không gian văn hóa” bởi theo GS. Tô Ngọc Thanh, nói tới “không gian văn hóa cồng chiêng” tức là nói tới cả “bầu sinh quyển văn hóa của cộng đồng bao trùm xung quanh” (Đặng Bá Tiến, 2024). “Bầu sinh quyển văn hóa” ở đây bao gồm sinh hoạt văn hóa, phong tục tập quán, nghi lễ, tính cố kết cộng đồng,… Vậy nên, bất kì nỗ lực nào nhằm chuyển dịch cồng chiêng khỏi không gian văn hóa bản địa đều ít nhiều dẫn tới sự suy giảm các giá trị văn hóa. Cũng nhờ tính cố kết cộng đồng vốn có mà cồng chiêng khi đưa vào trình diễn tại không gian Làng VH-DL các DTVN dễ dàng thu hút được đông đảo du khách và phù hợp để biểu diễn với nhóm khách số lượng lớn. Tuỳ theo yêu cầu của BQL mà các nghệ sĩ sẽ linh hoạt về không gian biểu diễn (trong nhà dài, sân cỏ tổ chức sự kiện, sân khấu nghệ thuật) với các kịch bản đã được định sẵn. Thay vì chỉ diễn ra vào những thời điểm nhất định, cồng chiêng trong trường hợp này có thể được biểu diễn bất cứ lúc nào. Các nghệ nhân buộc phải đơn giản hóa hoặc điều chỉnh nhịp điệu, giai điệu cho phù hợp với thị hiếu đại chúng, cùng sự hỗ trợ của loa đài; ánh sáng; các nhạc cụ hiện đại như guitar, trống; kết hợp lời dẫn giới thiệu văn hóa các tộc người vùng Trường Sơn - Tây Nguyên, những bài hát viết về Tây Nguyên mà gần như du khách nào cũng có thể hoà nhịp như “Giấc mơ Chapi”, “Ly cà phê Ban Mê”, “Ngọn lửa cao nguyên”. Khán giả được mời tham gia vào các điệu múa, điệu nhảy, chụp ảnh với đồng bào như một cách để tăng sự tương tác. Khi được diễn ra ở một bối cảnh khác - trong các buổi trình diễn cuối tuần, du khách lại bắt gặp hình ảnh giữa không gian đậm chất Tây Nguyên - có nhà dài, cây nêu, đàn t'rưng, chiêng ché, bình rượu cần nhưng đồng bào Thái múa khăn piêu, đồng bào Mông thổi khèn, đồng bào Nùng hát then đàn tính. Hình thức này tiềm ẩn nguy cơ khuyến khích những thông tin thiếu chính xác về văn hóa các tộc người. Mặc dù nhiều du khách ban đầu có thể cảm thấy thích thú trước sự phong phú và tính giải trí, nhưng về lâu dài, họ thiếu đi cơ hội tiếp cận những giá trị văn hóa đích thực, đồng thời nảy sinh nhận thức sai lầm về tính đa dạng tộc người.

Để khắc phục hạn chế này, một số đề xuất nhấn mạnh vào các phương thức bổ trợ như chương trình hợp tác với cộng đồng bản địa nhằm đưa khách du lịch “về nguồn” tham gia trực tiếp nghi lễ tại địa phương; ứng dụng công nghệ số (thực tế ảo, thực tế tăng cường) mô phỏng khung cảnh bản địa, các truyền thuyết, tín ngưỡng xoay quanh di sản, hay đào tạo các thuyết minh viên chuyên sâu để giới thiệu một cách đầy đủ và sâu sắc nhất về di sản. Việc hiểu rõ bối cảnh văn hóa giúp du khách nhìn nhận di sản như một phần không thể tách rời của văn hóa tộc người, chứ không đơn thuần là chương trình giải trí. Đó cũng là cách thức thiết thực giúp họ “tiêu thụ” di sản một cách có trách nhiệm. Dẫu vậy, những giải pháp này thường chỉ mang tính chất hỗ trợ, khó có khả năng tái tạo đầy đủ môi trường tự nhiên và bầu sinh quyển văn hóa vốn đã được vun đắp qua nhiều thế kỷ. Trạng thái thay thế này chỉ làm dịu bớt mâu thuẫn giữa nhu cầu bảo tồn nguyên vẹn giá trị cốt lõi và yêu cầu biểu diễn để phục vụ du khách. Trong bối cảnh đó, có thể nói phương thức “sân khấu hóa” chỉ thực sự thành công trong bảo tồn và quảng bá di sản nếu đi kèm chiến lược tổng thể nhằm duy trì dòng chảy văn hóa liên tục giữa cộng đồng bản địa với không gian trình diễn.

4.3. Sự suy giảm tính thiêng

Các nghi lễ truyền thống, vốn gắn chặt với tín ngưỡng và niềm tin của cộng đồng, thường mang tính thiêng nhưng khi được sân khấu hóa, tính thiêng có xu hướng suy giảm rõ rệt do yếu tố tâm linh bị giản lược hoặc biến đổi để đáp ứng thị hiếu du khách. Tại Làng VH-DL các DTVN, BQL sẽ chọn lựa những nghi lễ truyền thống đặc sắc nhất của mỗi tộc người và sắp xếp chúng dàn trải trong 12 tháng, sao cho đảm bảo theo đúng hoặc gần nhất với thời điểm mà sự kiện đó sẽ diễn ra trên thực tế. Có thể kể tới một số nghi lễ đã được tái hiện tại đây như lễ mừng cơm mới của người Thái, tết Chôl Chnăm Thmây của đồng bào Khơ Me, tết nhảy của người Dao,…

Tháng 11/2021, một lễ cưới truyền thống của đồng bào Ê-đê đã được tái hiện với người đóng vai chú rể là Y July Niê (người Ê Đê) và cô dâu là Y Thơm (người Xơ Đăng). Các vai diễn quan trọng khác như bố mẹ cô dâu, bố mẹ chú rể, già làng, thầy cúng, ông mai, bà mối cũng được “chọn mặt gửi vàng” cho những người có khả năng ăn nói và trình diễn tốt trước công chúng. Điều đáng chú ý là cả hai nhân vật chính của “lễ cưới giả” này đều đã có người yêu và dự định sẽ kết hôn trong năm tới. Khi được hỏi về cảm giác làm chú rể, July chia sẻ: “Lúc BQL có kế hoạch tái hiện lại lễ cưới, mình là người phản đối đầu tiên vì bạn nữ này có người yêu rồi, mình cũng có người yêu rồi. Cưới xin là chuyện cả đời, liên quan tới tâm linh, không thể đem ra đùa được. Làng có người thay thế nhưng BQL không chịu, chỉ chọn mỗi mình. Mặc dù không muốn làm nhưng mình phải chịu thôi”. Quá trình tái hiện vì thế cũng xảy ra những chuyện “dở khóc, dở cười”. Theo tục lệ, những nghi thức này sẽ diễn ra vào giờ thiêng, do cộng đồng chủ trì nhưng khi tái hiện, đồng bào phải theo lịch của Ban tổ chức, diễn ra vào giờ mà khách mời, các cơ quan truyền thông cùng du khách có mặt đông đủ nhất. Thời gian dành cho một lễ cưới cũng bị rút gọn đáng kể, từ kéo dài nhiều ngày nén lại còn vài giờ. Bên cạnh đó, không phải lúc nào BQL cũng mời được nghệ nhân từ địa phương, những khi thiếu người, Làng phải huy động cá nhân khác thay thế. Như trường hợp “đám cưới giả” của Y July Niê, một người đàn ông tại nhà Ba Na được phân công đóng vai chủ hôn trong lễ cưới. Dù đã tập dượt trước song do bất đồng ngôn ngữ nên chú rể gần như không hiểu chủ hôn nói gì, chỉ biết mọi người bảo gì thì làm nấy. Bầu không khí vốn dĩ rất thiêng liêng của lễ cưới truyền thống cùng niềm hân hoan của lứa đôi nay bị thay thế bởi tâm lý diễn sao cho đạt trước khán giả. Tư liệu phỏng vấn sâu cho thấy về phía du khách, hầu hết trong số họ đều không tường tận quá trình chuẩn bị và không có kiến thức hay trải nghiệm về phong tục của các tộc người, họ thường chỉ nhìn thấy đây là một màn trình diễn nhiều màu sắc, ấn tượng, gợi tả chất Tây Nguyên với nhiều nghi lễ, phong tục “chưa từng thấy”. Niềm hứng thú của họ xuất phát từ tính hiếu kỳ, mong muốn khám phá điều mới lạ, có những bức ảnh đẹp trong chuyến du lịch, hơn là sự đồng cảm về chiều sâu tâm linh. Từ góc độ BQL, ưu tiên lớn nhất là chất lượng của sự kiện và khả năng thu hút khán giả, khiến họ ít để tâm đến những băn khoăn riêng tư của diễn viên, hay tính thiêng, tính biểu tượng đằng sau nghi lễ gốc. Có thể thấy rằng tính thiêng chỉ thực sự đặt ra khi nghi lễ diễn ra trong chính cộng đồng nó thuộc về, gắn kết chặt chẽ với niềm tin và sự tham gia tự nguyện của các thành viên. Khi được sân khấu hoá, cả người diễn lẫn người xem đều ý thức đây là màn trình diễn phục vụ du lịch, do vậy, tính thiêng khó lòng duy trì toàn vẹn như trong không gian văn hoá nguyên gốc.

Nghiên cứu này đề xuất cần xây dựng một cơ chế đối thoại sâu rộng, minh bạch giữa BQL, chủ thể văn hóa, du khách và các bên liên quan (nhà nghiên cứu, nhà đầu tư, doanh nghiệp,…). Quá trình này không chỉ đơn thuần dừng lại ở việc BQL đưa ra kịch bản và đồng bào diễn theo mà cần trao quyền nhiều hơn cho chủ thể văn hóa. Họ nên được tham gia đồng sáng tạo nội dung biểu diễn, có tiếng nói trong việc chọn lựa cách thức biểu đạt, cách rút gọn nghi lễ cũng như cách truyền tải thông điệp sao cho đảm bảo tinh thần cốt lõi. Để làm được điều đó, cần hình thành những buổi tham vấn, họp bàn thường niên hoặc định kỳ, nơi cộng đồng và nhà quản lý gặp gỡ, trao đổi công khai về lợi ích, mong muốn và cả những băn khoăn liên quan đến tính chân thực, tính linh thiêng của di sản. Đây là bước đệm quan trọng giúp hạn chế nguy cơ biến dạng di sản khi phải đáp ứng thị hiếu du lịch.

Kết luận

Quá trình sân khấu hóa DSVHPVT tại Làng VH-DL các DTVN đã cho thấy cách di sản không ngừng vận động và được tái tạo trong bối cảnh xã hội đương đại, đặc biệt khi du lịch trở thành động lực kinh tế ngày càng quan trọng. Làng VH-DL các DTVN  được thiết lập như một không gian mô phỏng đời sống văn hóa tộc người thông qua mô hình "bảo tàng sống". Trong không gian đó, các DSPVT như nghi lễ, phong tục tập quán, lễ hội, nghệ thuật dân gian, nghề thủ công,... được sắp đặt và trình diễn theo một kịch bản định trước. Không gian này không chỉ hướng đến mục tiêu giới thiệu di sản mà còn được đặt trong bối cảnh rộng hơn của chủ trương đại đoàn kết dân tộc, nơi sự đa dạng văn hóa được thể hiện trong một tổng thể thống nhất. Với tính chất đa chức năng, Làng vừa đóng vai trò như một phương thức bảo tồn thông qua trình diễn, vừa phục vụ nhu cầu du lịch và giáo dục công chúng về các tộc người.

Vẫn còn đó nhiều câu hỏi xoay quanh việc làm thế nào để các cộng đồng dân tộc thiểu số gia tăng tiếng nói, duy trì cơ hội kinh tế và khẳng định vị thế trong bối cảnh du lịch đang mở rộng. Dù vậy, tiếp cận từ khái niệm “văn hóa có chủ đích” đã cho chúng ta một góc nhìn cởi mở hơn về quá trình sân khấu hóa DSVHPVT. Thay vì chỉ xem sân khấu hóa như một cơ chế làm biến dạng và triệt tiêu giá trị di sản, cách tiếp cận này nhấn mạnh tính thương lượng, thích ứng và tái tạo của văn hóa trong bối cảnh trình diễn. Quan điểm này mở ra khả năng nhìn nhận sân khấu hóa không chỉ như một sự áp đặt từ bên ngoài, mà còn là một quá trình mà cộng đồng chủ thể có thể tham gia và tái định nghĩa bản sắc của mình trong điều kiện mới. Dưới sự định hướng của khung lý thuyết này, bài viết đã làm rõ cách thức các bên liên quan - gồm nhà quản lý, chủ thể văn hoá và du khách - bước vào quá trình thương lượng liên tục về nội dung, hình thức và mục tiêu của hoạt động dàn dựng văn hóa lên sân khấu. Mỗi bên đều mang những lợi ích và kỳ vọng riêng: nhà quản lý - với trách nhiệm cân bằng lợi ích bảo tồn, thương mại hóa và mục tiêu chính trị; chủ thể văn hóa - những người trực tiếp trình diễn, vừa tìm cách khẳng định bản sắc, vừa mong muốn gia tăng cơ hội kinh tế; và du khách - nhóm công chúng tiêu thụ văn hóa, thường hướng đến những trải nghiệm ngắn hạn, giải trí, hiếm khi có điều kiện tiếp cận trọn vẹn chiều sâu văn hóa gốc.

Sân khấu hóa DSVHPVT là một quá trình phức tạp, vừa mở ra cơ hội quảng bá, bảo tồn, vừa đặt ra những thách thức về tính động, tính thiêng, sự tách rời khỏi bối cảnh văn hóa bản địa và vai trò của cộng đồng trong việc quyết định cách thức thực hành, bảo tồn và quảng bá di sản của mình. Khi di sản được chuyển từ không gian bản địa sang không gian trình diễn, nguy cơ cố định hóa những thực hành vốn dĩ linh hoạt và liên tục biến đổi trở nên rõ rệt hơn bao giờ hết. Việc trình diễn di sản trong bối cảnh dàn dựng cũng có thể làm thay đổi cách thức công chúng tiếp nhận, khiến văn hóa được tiếp cận như một tập hợp các biểu tượng rời rạc thay vì một thực thể gắn kết với không gian và đời sống xã hội. Đồng thời, nếu quá trình sân khấu hóa không đảm bảo sự tham gia chủ động của cộng đồng, di sản có thể bị tách khỏi chính những chủ thể văn hóa đã sáng tạo và duy trì nó qua nhiều thế hệ.

Để cân bằng giữa bảo tồn và trình diễn, cần có những cơ chế điều chỉnh linh hoạt, trong đó di sản không chỉ là một thực thể tĩnh được tái hiện mà còn có không gian để tiếp tục vận động và thích ứng. Thay vì đóng khung các thực hành văn hóa trong một kịch bản cố định, mô hình sân khấu hóa cần tạo điều kiện cho sự thay đổi và tương tác giữa cộng đồng và du khách, đảm bảo rằng quá trình tái hiện vẫn phản ánh được tính động và sự tiếp nối của di sản. Bên cạnh đó, việc lồng ghép các yếu tố diễn giải về bối cảnh nguyên gốc và sự biến đổi của di sản theo thời gian có thể giúp công chúng tiếp cận di sản một cách toàn diện hơn. Từ đây, nhiệm vụ đặt ra cho các bên liên quan là xây dựng cơ chế thương lượng minh bạch, trao quyền nhiều hơn cho các cộng đồng, đồng thời kiên định duy trì những giá trị cốt lõi của di sản. Chỉ khi đạt được sự dung hòa giữa khai thác du lịch và bảo tồn bản sắc, Làng VH-DL các DTVN mới thực sự trở  thành một mô hình phát triển bền vững, góp phần khẳng định sức sống của DSVHPVT trong dòng chảy không ngừng của xã hội đương đại./.

B.H.T

(Tạp chí Văn hóa học số 2 (78) - 2025)

______________________

1. Chủ trương “để chủ thể văn hóa tự giới thiệu về mình” không xuất hiện trong bất cứ văn bản chính thức nào về việc quy hoạch xây dựng và thành lập Ban quản lý Làng VH-DL các DTVN. Song, chủ trương này được công bố rộng rãi trên các kênh truyền thông chính thức của Làng VH-DL các DTVN như website, fanpage. Đồng thời, chủ trương này đã được phổ biến công khai, minh bạch, thông suốt tới toàn thể cán bộ, nhân viên và đồng bào đang sinh sống, làm việc tại đây.

Tài liệu tham khảo

  1. Bruce Caron (2018), Ethnic Cultural Theme Parks in China and Japan (Công viên chủ đề văn hóa ở Trung Quốc Và Nhật Bản), https://cybersocialstructure.org/2018/09/21/ethnic-cultural-theme-parks-in-china-and-japan/, truy cập ngày 15/03/2025.
  2. Davydd Greenwood (1989), “Culture by the Pound: An Anthropological Perspective on Tourism as Cultural Commoditization” (Văn hóa tính bằng cân: Một quan điểm Nhân học về Du lịch như là quá trình hàng hóa hóa văn hóa), Tourists and Tourism Vol 2, tr. 171-185.
  3. Dean MacCannell (1976), The Tourist: A New Theory of the Leisure Class (Khách du lịch: Một lý thuyết mới về giai cấp hưởng thụ), University of California Press.
  4. Dean MacCannell (1992), Empty Meeting Grounds: The Tourist Papers (Những không gian gặp gỡ trống rỗng: Các chuyên luận về du lịch), Routledge, London.
  5. Erik Cohen (1988), “Authenticity and commoditization in tourism” (Tính xác thực và hàng hóa hóa trong du lịch), Annals of Tourism Research 15 (3), tr. 371-386.
  6. Mohammed Bedjaoui (2004), “The Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage: the Legal Framework and Universally Recognized Principles” (Công ước về bảo vệ Di sản văn hoá phi vật thể: Khung pháp lý và các nguyên tắc được công nhận toàn cầu), Museum International 56 (1-2), tr. 150-156.  
  7. Oscar Salemink (1977), "The King of Fire and Vietnamese Ethnic Policy in the Central Highlands" (Vua Lửa và chính sách tộc người của Việt Nam ở Tây Nguyên), trong Development of Domestication? Indigenous Peoples of Southeast Asia, Silkworm Book, Chiang Mai.
  8. Đặng Bá Tiến (2024), Cần nhận thức đúng về “Không gian văn hoá cồng chiêng”, https://dantoc.vietnamtourism.gov.vn/can-nhan-thuc-dung-ve-khong-gian-van-hoa-cong-chieng/, truy cập ngày 20/3/2025.
  9. Nguyễn Thị Hiền (2018), Quản lý nhà nước và vai trò cộng đồng trong bảo vệ và phát huy giá trị di sản, Nxb. Văn hóa dân tộc, Hà Nội.
  10. Lê Hồng Lý và cộng sự (2014), “Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa trong quá trình hiện đại hóa: Nghiên cứu trường hợp tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương (Phú Thọ), Hội Gióng (Hà Nội), tháp Bà Poh Nagar (Khánh Hòa) và văn hóa cồng chiêng của người Lạch (Lâm Đồng)”, trong: Di sản văn hóa trong xã hội Việt Nam đương đại, Nhiều tác giả, Nxb. Tri thức, Hà Nội.
  11. Quốc Hội nước Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2001, 18/4), Luật Di sản văn hóa (Luật #28/2001-QH10), https://vanban.chinhphu.vn/default.aspx?pageid=27160&docid=80239, truy cập ngày 15/03/2025.
  12. Quốc Hội nước Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Việt Nam (2009), Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Di sản văn hoá (Luật #32/2009-QH12), https://vanban.chinhphu.vn/ default.aspx?pageid=27160&docid=91024, truy cập ngày 15/03/2025.
  13. Thủ tướng Chính phủ (1997), Quyết định số 667/QĐ-TTg ngày 21/8/1997 Phê duyệt Quy hoạch tổng thể đầu tư xây dựng Làng Văn hóa- Du lịch các dân tộc Việt Nam, https://bvhttdl.gov.vn/van-ban-quan-ly/2017.htm, truy cập ngày 15/03/2025.
  14. Thủ tướng Chính phủ (1999), Quyết định số 142/QĐ-TTg ngày 16/6/1999 thành lập Ban Quản lý Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, https://vanban.chinhphu.vn/ default.aspx?pageid=27160&docid=5020, truy cập ngày 12/03/2025.
  15. Thủ tướng Chính phủ (2010), Quyết định số 1689/QĐ-TTg ngày 15/9/2010 về việc phê duyệt điều chỉnh Quy hoạch chung xây dựng Làng Văn hóa - Du lịch các dân tộc Việt Nam, https://bvhttdl.gov.vn/van-ban-quan-ly/518.htm, truy cập ngày 15/03/2025.
  16. UNESCO, “What is intangible cultural heritage?” (Di sản văn hóa phi vật thể là gì?), https://ich.unesco.org/en/what-is-intangible-heritage-00003, truy cập ngày 12/03/2025.
  17. UNESCO (2003), Convention for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage (Công ước Bảo vệ Di sản văn hóa phi vật thể), https://ich.unesco.org/doc/ src/2003_Convention_Basic_Texts_2024_version_EN.pdf, truy cập   ngày 12/03/2025.


Tạp chí liên quan

Tạp chí Văn hóa học số 2 (78)

Năm phat hanh: 2025
Sách giấy: Liên hệ
Ebook: Liên hệ
Xem chi tiết

Bình luận