TS. Nguyễn Thị Tâm Hạnh
Dân ca là một loại hình không cần đến sự hỗ trợ của nhạc cụ, phương tiện nào vẫn có thể diễn xướng, bởi chất liệu của nó chính là lời nói của con người. Cũng vì lẽ đó, dân ca được xem là loại hình nghệ thuật dân gian xuất hiện sớm nhất của bất cứ dân tộc nào.
Với người Việt, dân ca không chỉ gắn với sinh hoạt vui chơi, lao động sản xuất mà còn gắn bó với đời sống tâm linh của cả cộng đồng. Dân ca, vì thế, vừa thế tục, vừa thiêng liêng; vừa giúp giải tỏa những nhọc nhằn trong lao động sản xuất, vừa là phương tiện để con người hướng đến thần, thánh, linh hồn của người đã khuất với sự thành kính.
Vốn được hình thành trong điều kiện chưa có chữ viết, dân ca được sáng tác và truyền miệng từ thế hệ này sang thế hệ khác, và được xem là tài sản chung; mang mỹ cảm truyền thống với những âm thanh, nhịp điệu, tiết tấu, lời ca, môi trường diễn xướng… được chia sẻ trong cộng đồng. Những làn điệu dân ca còn tồn tại cho đến ngày nay đã trải qua một quá trình sàng lọc hàng trăm năm, thậm chí hàng nghìn năm, chứng minh được giá trị, chức năng của mình trong tiến trình phát triển của một dân tộc.
Ở Việt Nam, không chỉ hầu như dân tộc nào cũng có dân ca, mà hơn thế, có dân tộc có cả hàng chục, thậm chí hàng trăm loại hình khác nhau. Với người Kinh, có thể kể đến: ca trù, chầu văn, ví dặm, hát đúm, hát ghẹo, hát phường vải, hát sắc bùa, lý, hát xoan,… Và, một loại hình không thể không nhắc đến, đó là hò.
Hò của người Việt chủ yếu phân bố ở miền Trung và miền Nam; là tiếng hát gắn liền với động tác lao động, có thời gian kéo dài khá lâu và phần nhiều liên quan đến việc đồng áng, chèo thuyền, kéo lưới trên biển hay trên sông.
Ngoài diễn tả tâm trạng của người lao động, giúp họ bớt mệt nhọc và phối hợp nhịp nhàng trong công việc, thư giãn về tâm lý, thể chất; hò còn tạo cơ hội cho nam nữ gặp gỡ, giao duyên; trong nhiều trường hợp, hò là phương tiện để chuyển tải thành tâm của con người với thần linh và thế giới khuất mặt.
Dựa vào các tiêu chí khác nhau, có thể có nhiều cách phân loại các điệu hò khác nhau:
- Xét về số lượng người diễn xướng, hò được chia làm: hò lẻ, hò đối đáp và hò tập thể.
- Xét về môi trường diễn xướng, hò có thể phân thành: hò dưới nước và hò trên cạn.
- Xét về mặt chức năng, hò được phân thành: hò lao động sản xuất, hò nghi lễ và hò vui chơi
- Xét theo vùng địa lý - hành chính, hò của người Việt có thể phân thành 3 vùng chính: Bắc Bộ, Nam Bộ và Trung Bộ.
Dĩ nhiên, sự phân loại trên đây chỉ mang tính tương đối bởi môi trường diễn xướng, chức năng, số lượng người tham gia hay thậm chí là ranh giới vùng miền không phải lúc nào cũng có đường ranh rõ ràng.
Căn cứ vào các tiêu chí trên đây, hò giã gạo của người Việt là một điệu hò đối đáp, trên cạn, dùng trong lao động sản xuất (và vui chơi), phân bố chủ yếu ở vùng Trung Bộ. Trong đó, tiêu biểu nhất khiến cho mỗi lần nhắc đến điệu hò này, người ta liên tưởng ngay đến hò giã gạo Huế. Điểm đáng lưu ý là: “Huế” không phải là Huế trong tương ứng với ranh giới hành chính Thừa Thiên Huế hiện nay, mà Huế chính là xứ Huế - vùng văn hóa gắn với châu Ô, châu Rí hay rộng hơn là xứ Thuận Hóa với đèo Ngang và đèo Hải Vân là ranh giới tự nhiên. Tuy nhiên, nếu so sánh về đặc điểm âm nhạc thì hò giã gạo xứ Huế ở phía Nam (Quảng Trị, Thừa Thiên Huế) có những nét khu biệt nhất định so với phía Bắc (Quảng Bình). Sự khu biệt này thể hiện ngay ở cách định danh, nếu như vùng Trị Thiên thường coi hò giã gạo như là một điệu hò có tính ổn định cao về mặt âm nhạc, thì hò giã gạo ở vùng Quảng Bình có thể dùng mái nện (chày đôi) hay mái xắp (chày tư).
Nói cách khác, khái niệm hò giã gạo vừa được hiểu là một điệu hò có môi trường diễn xướng gắn với hoạt động giã gạo (có thể thấy ở nhiều địa phương khác nhau, tương ứng với nhiều làn điệu: hò hê, họ nện, hò mái xắp…); vừa được hiểu là một điệu hò đặc trưng, tiêu biểu, đã định hình một cách ổn định về mặt âm nhạc (cấu trúc, thang âm điệu thức, nhịp điệu, tiết tấu, giai điệu) của vùng Trị - Thiên - phân biệt với các điệu hò khác. Trong giới hạn bài viết này, từ cách tiếp cận mang tính tổng hợp, chúng tôi tiến hành phân tích cả về âm nhạc, lịch sử, không gian diễn xướng, chức năng, cũng như thực trạng công tác bảo tồn và phát huy điệu hò giã gạo qua những cuộc khảo sát, điền dã tại một số địa phương ở Quảng Trị, để làm rõ giá trị, sức sống của điệu hò ở địa phương này.
Là những cư dân của nền văn minh lúa nước có lịch sử hàng nghìn năm, giã gạo là hoạt động phổ biến trong đời sống của người nông dân Việt. Hoa văn trên trống đồng Đông Sơn, đặc biệt là hình họa khắc người giã gạo - thổi khèn được xem là những tín hiệu của nền văn minh trồng lúa nước cũng như tục giã gạo, ca hát, đối đáp có từ thời cổ đại của người Lạc Việt.

Hoa văn trên trống đồng Đông Sơn (1).
Ở miền Trung Việt Nam, hò giã gạo nổi lên như một nét đặc trưng của văn hóa vùng miền. Đây là hình thức dân ca được phát sinh và phát triển từ các câu ca dao, gắn liền với động tác lao động (giã gạo). Tùy thuộc vào đặc điểm ngữ âm, sinh cảnh, tập quán của mỗi địa phương, mỗi tỉnh thành mà hò giã gạo có những nét khu biệt nhất định. Tuy nhiên, cho đến nay, vẫn chưa có một bằng chứng dân tộc học nào chứng minh nơi khởi phát đầu tiên của điệu hò này là ở đâu.
Trong diễn trình đi về phương Nam của người Việt, không thể không kể đến ba sự kiện quan trọng liên quan trực tiếp đến vùng đất Quảng Trị:
- Năm 1069, vua Rudravarman III (Chế Củ) của Chăm Pa dâng ba châu (Bố Chính, Địa Lý, Ma Linh) cho vua Lý Thánh Tông sau khi thất bại ở thành Chà Bàn. Châu Ma Linh được đổi thành châu Minh Linh và được xem là tương ứng với các huyện phía Bắc của Quảng Trị ngày nay (gồm Vĩnh Linh, Gio Linh).
- Năm 1306, vua Chăm Pa Jaya Sinhavarman III (Chế Mân) dâng châu Ô và Lý (Rí) làm sính lễ đến vua Trần Anh Tông để xin cưới công chúa Huyền Trân. Năm sau, triều đình cho đổi châu Ô thành châu Hóa (vùng từ sông Ô Lâu đến sông Thu Bồn) và châu Lý thành châu Thuận (vùng từ Đông Hà đến sông Ô Lâu).
- Năm 1558, chúa Nguyễn Hoàng vào trấn thủ Thuận Hóa theo chỉ lệnh của vua Lê Anh Tông và Dinh Ái Tử (Ái Tử - Trà Bát - Dinh Cát, nay thuộc Ái Tử, Triệu Phong) được chọn làm thủ phủ của xứ Đàng Trong, bắt đầu cho những cuộc di cư trên quy mô lớn.
Dân ca người Việt ở vùng Quảng Trị không tách rời diễn trình lịch sử trên và gắn liền với sự định hình của phương ngữ Bình Trị Thiên - vốn bảo lưu dấu ấn của cư dân Thanh Nghệ với nhiều yếu tố ngữ âm cổ (Việt - Mường). Tuy nhiên, yếu tố bản địa của vùng đất mới, nhất là việc tiếp xúc với văn hóa và tiếng nói của người Chăm (thuộc ngữ hệ Mã Lai Đa Đảo) đã khiến ngôn ngữ của người Việt ở Bình Trị Thiên xuất hiện thêm các đơn vị ngôn ngữ mới cũng như sự pha trộn trong tiếng nói, làm nên nét khu biệt riêng. Đáng chú ý là sau khi định hình nên phương ngữ và văn hóa đặc thù vùng Bình Trị Thiên sau hàng trăm năm (ít nhất từ thế kỷ XI đến thế kỷ XVI), nếu như Quảng Bình hầu như ít tiếp xúc với yếu tố ngoại lai thì Thừa Thiên Huế, với vai trò là thủ phủ và kinh đô của nhà Nguyễn (XVII - XX), là nơi thường xuyên diễn ra sự giao lưu, hội tụ của cư dân khắp 3 miền Bắc Trung Nam - đã khiến cho tiếng nói của họ chuyển biến sâu sắc. Quảng Trị, vốn ở vị trí trung gian về mặt địa lý giữa Quảng Bình và Thừa Thiên, chính là nơi mà tiếng nói vừa bảo lưu các yếu tố cổ, vừa ảnh hưởng ít nhiều các yếu tố của vùng đất sát kinh đô.
Chất liệu chính của dân ca là tiếng nói, do đó có thể nói, diễn trình hình thành, biến đổi của dân ca không tách rời với sự biến đổi của tiếng Quảng Trị theo thời gian. Nói cách khác, tương tự như tiếng nói, hò giã gạo vừa mang những dấu ấn của cố hương Bắc, vừa mang những yếu tố gắn liền với điều kiện địa - văn hóa đặc thù của vùng đất. Nếu tiến hành so sánh cấu trúc của một buổi hò giã gạo, chúng ta sẽ thấy có những điểm tương đồng nhất định với hát ghẹo Thanh Hóa. Trong hát ghẹo Thanh Hóa, có tất cả ba chặng tương ứng với ba nội dung: Chặng đầu - hát dạo, hát mừng, hát thăm; chặng giữa: hát đố, hát đối; Chặng cuối: hát thề, hát giặm, hát tiễn. Tương tự hò giã gạo cũng có: hò mời: chào hỏi; hò vào cuộc: đối đáp, hò đố, đâm bắt, ân tình; hò tạ từ: hò giã bạn. Kết cấu này cũng đồng dạng với thể ví của vùng Nghệ Tĩnh với các chặng: hát dạo, hát mừng; hát đố - hát đối, hát xe kết; hát tiễn.
Đáng lưu ý là cho đến cuối thế kỷ XIX, hát đối đáp nam nữ ở vùng Quảng Trị (cụ thể là xã Câu Nhi, nay thuộc huyện Hải Lăng) được sách Đồng Khánh địa dư chí gọi là hát ghẹo (xướng hão - 唱 𠲡/ hát những lời hão huyền, đùa ghẹo) (2). Trên phương diện ngôn từ, cũng có thể thấy sự tương đồng của lời ca giữa các vùng dân ca. Điều này được thể hiện trên tư liệu thực tế và cũng đã được một số nhà nghiên cứu khẳng định: “Một số lượng lớn câu hò giống nhau giữa hò Trị Thiên với dân ca Nghệ Tĩnh, chứng tỏ sự tương quan ảnh hưởng ấy, ví như câu hò đối đáp nam nữ ở Trị Thiên với câu hát ví của phường vải Nghệ Tĩnh hoàn toàn giống nhau” (3). Những dữ liệu trên đây cho phép chúng ta suy luận mà không hề khiên cưỡng rằng, hò Bình Trị Thiên nói chung, hò giã gạo Quảng Trị nói riêng, được bắt rễ từ đất Bắc, do người Việt mang theo từ cố hương ở bên kia đèo Ngang.
Ngoài yếu tố Việt, cũng như các loại hình văn hóa nghệ thuật khác, người Việt tiếp thu những yếu tố của người bản địa ở miền Trung, đặc biệt là người Chăm. Gần gũi với điệu hò giã gạo, có thể kể đến điệu Adaoh adam dara (hát giao duyên) mà người Chăm thực hành lúc giã gạo. Sâu xa hơn, chúng ta cũng có thể có liên tưởng đến nghệ thuật kánh loóng (giã gạo) của người Thái hay đâm đuống (giã gạo) của người Mường. Dĩ nhiên đây là một quá trình pha trộn phức tạp mà nền tảng chung chính là gốc nông nghiệp của những tộc người cùng cộng cư, xen cư, và cả hôn nhân xuyên tộc người trong quá trình giao lưu văn hóa của người Việt vùng duyên hải với các tộc người ở phía Tây (Trường Sơn), cũng như giữa người Việt với cư dân tiền trú ở miền Trung trong những ngày đầu khai cơ lập nghiệp. Quá trình này sẽ vẫn tiếp diễn đến vùng Nam đèo Hải Vân cho đến Bắc đèo Cù Mông (Bình Định) với những nét đặc trưng riêng của vùng dân ca Nam Trung Bộ.
Từ diễn trình trên đây, có thể nói rằng, hò giã gạo là một sản phẩm văn hóa tinh thần phổ biến của cư dân Việt ở miền Trung Việt Nam, song, gắn với mỗi địa phương, mỗi vùng dân ca, hò giã gạo có những biến tấu nhất định về giai điệu, cách thức diễn xướng. Với Quảng Trị, hò giã gạo không đơn thuần là một hình thức ca hát tập thể gắn với môi trường đặc thù của cư dân nông nghiệp nhằm thúc đẩy quá trình lao động, mà phát triển thành một hình thức nghệ thuật giải trí tập thể, nối kết giữa các thành viên trong một làng và liên làng. Đồng thời, từ đặc thù của một vùng đất giới tuyến, hò giã gạo còn có chức năng là một vũ khí tinh thần trong cuộc chiến bảo vệ quê hương của người dân Quảng Trị.
Hò giã gạo là hình thức hò tập thể, được chia làm hai đội (đội nam và đội nữ); mỗi đội có một người lĩnh xướng (hò cái) làm nhiệm vụ đối đáp qua lại, các thành viên khác (hò con) xô phụ họa. Xét trên phương diện môi trường diễn xướng, hò giã gạo Quảng Trị có hai hình thức thể hiện: diễn xướng trong không gian gắn liền với nếp sống, phong tục địa phương và biểu diễn trên sân khấu.
Với hình thức diễn xướng trong không gian cộng đồng, người biểu diễn và người xem hòa làm một, gắn liền với lao động, phong tục, tập quán địa phương. Với truyền thống đoàn kết, tương trợ nhau trong lao động, cuộc hò giã gạo ở các làng quê Quảng Trị có thể diễn ra một cách tự phát trong quá trình các thành viên trong xóm, làng giúp nhau giã gạo, tại không gian của một gia đình nông dân bất kỳ. Song, phổ biến hơn là tại các “hàng xáo” - nơi chuyên mua lúa về xay giã để bán gạo và các sản phẩm phụ như tấm, cám, trấu. Thông thường, có hai hoặc bốn tay chày, vừa giã gạo vừa hát đối đáp. Các bài hò cũng hoàn toàn tự phát; gồm một hai người “xướng” và các thành viên còn lại “xô”, tạo sự hưng phấn trong lao động. Một cối hò được bắt đầu từ khi gạo được đem vào giã cho đến khi gạo trắng; sau mỗi cối hò thì một hò cái khác được thay thế luân phiên. Thực tế, do giã gạo là công việc nặng nhọc nên việc vừa hò vừa giã gạo rất khó khăn. Do đó, người hò thường là những người nghỉ bên ngoài, trong khi chờ đợi đến lượt mình giã gạo.
Từ hình thức diễn xướng gắn bó chặt chẽ với lao động trên đây, hò giã gạo phát triển thành loại hình hò sinh hoạt, vui chơi. Ở dạng thức này, hò giã gạo được tổ chức quy mô, mang tính chất giao lưu giải trí và thi tài giữa đội nam và nữ trong cùng một làng hoặc thuộc các làng khác nhau; thường được tổ chức trong các dịp nông nhàn, nhất là những đêm trăng thanh, khi vụ mùa đã thu hoạch. Theo đó, chày cối, từ chức năng một nông cụ, trở thành nhạc cụ giữ nhịp điệu, tiết tấu cho cuộc hò. Giã gạo chỉ là cái cớ, nên các bạn hò cũng chọn chày giã gạo bằng các loại gỗ nhẹ, mềm, dễ gia công (thường dùng gỗ cây vông); bởi nếu chày nặng quá thì người hò khó có thể vừa sáng tác vừa hò. Tiếng chày cùng là tín hiệu để người làng cùng nhau tìm đến điểm diễn ra các cuộc hò. Theo hồi ức của những người cao tuổi, vào đầu thế kỷ XX, mỗi khi làng này mời làng kia đến hò hát thì nam nữ lão ấu đứng lớp trong lớp ngoài để xem hò. Mặc dù các phe hò đóng vai trò là chủ thể chính nhưng người đi xem cũng không hẳn là khách thể thưởng thức, mà họ cũng tham gia cùng chủ thể khi họ cùng xô với các hò con sau khi hò cái xướng, kể; hoặc ngẫu hứng đặt lời đối đáp, hỗ trợ cho các phe hò. Những hội hò giã gạo này thường kéo dài, thậm chí thâu đêm.
Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, hò giã gạo cùng với một số làn điệu dân ca khác được các đội tuyên truyền văn nghệ xung kích diễn xướng trong hầm bí mật, địa đạo hay các vùng giới tuyến, nhằm động viên tinh thần quân sĩ bám trụ đánh giặc cũng như tuyên truyền vận động con dân Quảng Trị phục vụ cho quân đội địch trở về với quê hương (hò địch vận). Hình thức thể hiện này thường bí mật, tức thời và mang tính chính trị. Sở dĩ các làn điệu dân ca, trong đó có hò giã gạo, được chọn làm vũ khí tuyên truyền vì tính súc tích, giản tiện. Chỉ cần sáng tác lời phù hợp, vài người biết hò mang theo cây đàn nhị đi hàng chục cây số đến nơi bí mật, lấy áo mưa trùm kín lại, xong bật đèn pin soi trên giấy để hát xướng (5).
Sau kháng chiến, trong thời kỳ khai hoang phục hóa, tại các nông trường sản xuất, hò giã gạo được diễn xướng trong những giờ nghỉ giải lao của công - nông dân. Hò giã gạo, trong cách hiểu nào đó, quay trở về tính chất của hò lao động. Tuy nhiên, hò giã gạo được diễn xướng không gắn với hoạt động giã gạo như ban đầu, mà bất cứ dụng cụ nào có thể phát ra âm thanh cũng có thể thay thế nhịp chày. Một bên nam, một bên nữ quây quần lại cùng xướng - xô để giải lao, giải trí.
Hình thức biểu diễn của hò giã gạo xuất hiện ở giai đoạn muộn, khi môi trường diễn xướng vốn có đã không còn, nhất là máy móc đã thay thế cho các công đoạn xay, giã, dần, sàng. Khác với diễn xướng, biểu diễn hò giã gạo được thực hành trên sân khấu, trong các hội diễn quần chúng ở những quy mô, tính chất khác nhau (chương trình Làng vui chơi, làng ca hát, các chương trình thi hát dân ca giữa các khu vực sản xuất, các đội sản xuất). Diễn viên phần lớn vẫn là người bình dân (nông dân, tiểu thương…) tham gia vào các đội văn nghệ của thôn xóm hay trong các câu lạc bộ dân ca. Một số người có năng khiếu trong cộng đồng tự dàn dựng các ca cảnh, kết hợp nhiều làn điệu dân ca với nhau (vè, nói lối, hò mái nhì, mái xấp…). Mặc dù nội dung các bài hò cũng được sắp xếp sẵn, lựa chọn từ các bài dân ca cổ hay viết lời mới nên không mang tính ứng tác, song hò giã gạo luôn là phần sôi nổi nhất. Được xem là “xương sống” của hầu hết các chương trình văn nghệ quần chúng, mỗi khi được xướng lên, hò giã gạo luôn tạo được sự cộng hưởng cao giữa diễn viên và khán giả. Khán giả không chỉ thưởng thức mà vừa cùng xô vừa vỗ tay giữ nhịp và tán thưởng. Ngoài ra, trong các chương trình biểu diễn này, một số nhạc cụ truyền thống khác cũng được sử dụng như đàn bầu, đàn nhị, sáo, nguyệt; thay vì dùng chày cối, khi hò giã gạo, các diễn viên có thể dùng song loan hay tiếng vỗ tay để giữ nhịp.
Có thể nói rằng, dù là diễn xướng trong không gian cộng đồng hay biểu diễn trên sân khấu thì hò giã gạo cũng có khả năng lôi kéo đám đông, tạo sự vui tươi, sôi động và sự cộng hưởng lớn giữa người trình diễn và người thưởng thức, dù ở bất cứ không gian và thời gian nào.
Điểm nổi bật của hò giã gạo là kết cấu của cuộc hò khá chặt chẽ. Tương ứng với nội dung diễn xướng, một buổi hò giã gạo có 3 chặng chính: Chặng thứ nhất: Hò mở đầu (Hò chào, hò mời); Chặng thứ hai: Hò vào cuộc (Hò đối đáp, hò đố, hò đâm bắt, hò ân tình); Chặng thứ ba: Hò tạ từ (hò giã bạn).
Cũng như trong giao tiếp hằng ngày, hò chào hỏi nhằm mục đích mời gọi bạn hò vào cuộc hát và chào hỏi khán giả. Trong phần chào hỏi này, các bên có thể giới thiệu về tên tuổi, quê quán, tình trạng hôn nhân…. Thực tế, các đối tượng tham gia cuộc hò thường biết khá rõ về nhau, hò chào hỏi mang chức năng như một lời thưa gởi, một khúc dạo đầu cho cuộc hò đối đáp và chiếm dung lượng nhỏ/ngắn trong toàn bộ cuộc hò. Người khởi xướng chào hỏi thường là người có tuổi hay các bạn hò có nhiều kinh nghiệm. Tùy theo độ thân sơ giữa các phe hò, lời chào mời có khi khách sáo, có khi suồng sã, có khi ân tình. Song, tất cả gợi lên sự tươi vui, mộc mạc, hào hứng từ ban đầu: Rồi mùa ló khén rơm khô. Hôm nay ta mở hội hát hò cho vui. Xem trong tục ngữ đặt chơi. Đối qua đáp lại những lời gió trăng hay Đứng ở xa cách ba cây sáo. Nghe giọng ai hò ôm áo ra đi. Xăm xăm bước tới hội ni để gặp nường…
Đây là chặng hò chính với nhiều lối/kiểu hò khác nhau, tùy thuộc vào chủ để mà các bạn hò lựa chọn. Thông thường có các lối hò chính:
- Hò ân tình, giao duyên: Nội dung chính thể hiện tình yêu đôi lứa (giận hờn, trách móc, thề hẹn…), tình cảm gia đình, đối nhân xử thế nên lối hò ân tình giao duyên thường nhẹ nhàng, sâu lắng với những câu hò như: Gái Tường Vân như nhành hoa lý. Trai làng Mai để ý mà say; Thiếp gặp chàng như mai, lan gặp chậu. Chàng gặp thiếp như hạc đậu lưng quy; Dẫu mà áo rách tả tơi. Cách ba ngàn dặm, thấy bóng người cứ trông… Cũng có khi lời lẽ của lối hò giao duyên mạnh dạn, bộc trực như chính sự chất phác của người bình dân Quảng Trị: Thiếp gặp chàng bịn cổ bá vai. Thiếp nguyền thiếp vợ, một hai chàng chồng; Cam chua, quýt ngọt, bòng the. Thấy em còn nhỏ anh ve (tán tỉnh) để dành. Ngoài ra, một số điển tích, điển cố cũng được sử dụng trong hò giao duyên, ân tình (hò truyện, hò tuồng), như: Ở bên ni sông, lòng trông vời vời. Em trông qua cho kịp đò đã gặp hội đờn ca. Tử Kỳ lại gặp Bá Nha. Ai có đờn thì lên dây đúng bậc, để sáo em hò nghe chơi.
- Hò đâm bắt: Đây là lối hò sôi nổi nhất trong toàn bộ cuộc hò; các đôi thanh niên nam nữ trêu ghẹo, bông đùa, khiêu khích, châm chọc nhau; thể hiện sự thông minh, hóm hỉnh, cách thức sử dụng ngôn từ (so sánh, ẩn dụ, chơi chữ: nói lái, đồng âm, đồng nghĩa), sự tri nhận độc đáo về sự vật, hiện tượng của giới bình dân. Người xướng càng có tài ứng tác thì cuộc hò đâm bắt càng hấp dẫn và nhận được sự tán thưởng của khán giả. Có những câu đối/đố hóc búa khiến cho các phe hò không thể đối ngay tại chỗ mà xin khất đến vài hôm sau để tiếp tục. Trong khoảng thời gian chờ đến ngày hẹn, các phe hò sẽ tìm đến những người hay chữ trong làng để nhờ đối đáp và chuẩn bị thêm các câu hò mới. Hò giã gạo, do đó, từ một loại hình ca hát của giới bình dân, đã dần có sự tham gia của các Nho sĩ. Dựa vào tính chất, nội dung, hò đâm bắt cũng có nhiều dạng khác nhau: hò đố, hò đối, hò xấc, hò tục. Một ví dụ về họ tục trong hò giã gạo Quảng Trị: Nữ: Lui về mà ngủ kẻo khuya. Xấu chuôm cá nỏ vô đìa thì thôi; Nam: Xấu chuôm anh bỏ chuôm thêm. Ban ngày anh bắt, ban đêm anh mò. Nữ: Mò thì mò hến mò ngao. Đừng mò bọp bọp nước xao vô mồm. Nam: Nước xao thì mược nước xao. Hai chân anh chọi, đòn sào anh đâm.
Với mục đích giải trí, mang lại tiếng cười, hò đâm bắt tinh nghịch, vui tươi nhưng có khi suồng sã, sâu cay, châm chọc. Song, kết thúc cuộc hò, các phe hò, bạn họ vẫn luôn dành cho cho nhau sự trân quý, cảm phục tài năng của nhau. Để cuối cùng, bước vào chặng hò giã bạn với sự luyến lưu và hẹn nhau hội hò kế tiếp.
Đây là chặng kết thúc cuộc hò giã gạo, trai gái nói lời thề nguyện, hẹn hò. Cũng giống như chặng hò chào hỏi, hò giã bạn chiếm dung lượng không nhiều song khác với sự khách sáo hay tinh nghịch ban đầu, hò giã bạn thường thể hiện sự quyến luyến, bịn rịn sau khi đã đã quen biết, hiểu nhau sau cuộc hò dài. Có thể kể đến một số câu hò giã bạn tiêu biểu: Bạn về ta nắm áo kéo tay. Bao nhiêu ân ngãi trả lại đây hãy về, Lời thề ta giữ trọng đến mai. Chúc trăng vẫn trọng chẳng sai con nào; Em trao tấm áo em về. Trăm năm đi nữa lời thề không sai…
So với các hội hò trong đời sống của người bình dân diễn ra bên cối giã gạo, trong sân đình, hò giã gạo trên sân khấu biểu diễn thường được xây dựng ngắn gọn hơn, phần lời cũng được soạn theo chủ đề nhất định mà không mang tính ứng tác. Tuy nhiên, các chặng hò vẫn được đảm bảo với tính chất, ý nghĩa vốn có.
Hò giã gạo gắn liền với truyền thống nông nghiệp của người Việt nói chung, người Việt ở vùng miền Trung và Quảng Trị nói riêng. Do đó, hò giã gạo có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời. Thông qua so sánh về ca từ, cấu trúc của buổi hò giã gạo, mặc dù không thể xác định thời điểm chính xác ra đời của hò giã gạo Quảng Trị, song có thể xem đây là kết quả của sự kế thừa dân ca vùng Thanh Nghệ kết hợp với các yếu tố bản địa, đặc biệt là các cư dân tiền trú, thể hiện trên phương diện ngôn ngữ lẫn giai điệu. Quá trình kế thừa và phát triển đó được bồi đắp, định hình trong suốt hành trình đi về phương Nam của người Việt, được manh nhà từ thời nhà Lý, Trần sang đến thời Lê, đặc biệt là từ thế kỷ XVI. Việc Đồng Khánh địa dư chí nhắc đến một địa danh thuộc Quảng Trị (xã Câu Nhi, nay thuộc huyện Hải Lăng) với tục hát đối đáp nam nữ đã cho thấy sự thịnh hành của hình thức ca xướng này trong dân gian dưới triều Nguyễn. Một số làng được xem là “trung tâm” hò giã gạo được hình thành, như: Mai Xá, Phú Hội, Gia Độ, Đầu Đầu, v.v...
Từ một hình thức hò hát với lời lẽ thô mộc của giới bình dân, hò giã gạo dần dần có sự tham gia của các Nho sĩ, thầy đồ, giới trí thức Tây học. Nghệ thuật ngôn từ càng lúc càng được trau chuốt, tinh tế; nhiều điển tích, điển cố được lồng vào nội dung các câu hò. Theo đó, trải qua sự biến thiên của lịch sử, hò giã gạo đã không ngừng được gìn giữ, thực hành trong cộng đồng, dưới các dạng thức: hò lao động, hò vui chơi giải trí, hò cổ động - phục vụ kháng chiến và biểu diễn. Nội dung của các câu hò cũng phản ánh đời sống vật chất, tinh thần, văn hóa xã hội của người dân Quảng Trị qua các thời kỳ lịch sử. Đặc biệt là các mối quan hệ liên làng (thông qua các phe hò), sự chi phối của đạo đức Nho giáo đến ứng xử của giới bình dân (hiếu, trung, nhân, nghĩa…), lệ làng phép nước và nhất là thực tiễn của cuộc đấu tranh chống giặc ngoại xâm (chống Pháp và chống Mỹ), kiến thiết đất nước của người dân Quảng Trị.
Ngày nay, mặc dù môi trường diễn xướng vốn có không còn, song hò giã gạo vẫn tiếp tục phát huy vai trò của mình trong các chương trình hội diễn văn nghệ quần chúng cũng như trong học đường. Với yêu cầu đơn giản về nhạc cụ, phục trang; nhịp điệu tiết tấu vui tươi, linh động trong việc đặt lời; có thể biểu diễn từ 2 người đến một nhóm lớn hoặc nhỏ, hò giã gạo dễ phổ biến và tiếp nhận. Theo đó, hò giã gạo thường được vận dụng như một phần chính yếu trong các ca cảnh (kết hợp với vè, hò mái nhì, nói lối…) hoặc trình diễn độc lập để chuyển tải các nội dung đáp ứng yêu cầu của cuộc sống đương đại.
Có thể nói rằng, hò giã gạo có một sức sống lâu bền và ở mỗi thời đại, đã phát huy vai trò của mình, không chỉ là một phương tiện giải trí mà hơn thế, còn là một phương tiện góp phần xây dựng, bảo vệ quê hương.
- Hò giã gạo là phương tiện cố kết cộng đồng: Được ra đời và diễn xướng trong môi trường lao động và hội hè của người nông dân sau mùa vụ, tiếng chày và tiếng hò hát trong các cuộc hò giã gạo không chỉ là âm thanh của lao động, của giai điệu mà còn là biểu tượng của sự tương trợ lẫn nhau của người nông dân Quảng Trị từ bao đời. Đặc biệt, thông qua các hội hò trong những đêm trăng thanh, thành viên của các phe hò, những người đi xem hội hò tìm đến với nhau, tương tác, vui chơi, giãi bày tâm sự, hầu như không phân biệt địa vị cao thấp, sang hèn; góp phần củng cố thêm nếp sống hiền hòa, gần gũi giữa những người cùng xóm làng, thậm chí là liên làng, liên xã.
- Hò giã gạo vừa mang tính dân gian vừa mang tính bác học: Với sự tham gia của các thầy đồ, Nho sĩ địa phương trong việc sáng tác các câu đố/ câu đối, nên mặc dù là một điệu hò của người dân lao động nhưng hò giã gạo cũng đầy nho nhã, đăng đối với những điển tích, điển cố được lấy ra từ kinh sách; những ý tứ, câu chữ được mài dũa một cách tinh tế, giàu tính biểu tượng. Song, vẫn giữ được sự dung dị, chất phác của giới bình dân. Đặc biệt, những địa danh, sản vật của vùng đất Quảng Trị được nhắc đến trong mỗi câu hò tạo nên bản sắc riêng trong không gian văn hóa chung của hò giã gạo miền Trung.
- Hò giã gạo là chất liệu cho các sáng tác âm nhạc, ca kịch hiện đại. Tiêu biểu phải kể đến tác phẩm “Gạo trắng trăng thanh” (1956) của nhạc sĩ Hoàng Thi Thơ (1928 - 2001), một nhạc sĩ người Quảng Trị định cư ở Nhật. Nhạc sĩ Phạm Duy cũng dùng nhịp điệu của hò giã gạo để cho vào một đoạn trong ca khúc Về miền Trung:

Trích đoạn ca khúc “Về miền Trung” (5)
Hò giã gạo cũng là một phần quan trọng trong quá trình xây dựng các ca cảnh hay tổ khúc dân ca trong các chương trình nghệ thuật chuyên nghiệp hay văn nghệ quần chúng của địa phương.
Hò giã gạo phản ánh các giá trị, chuẩn mực được cộng đồng thừa nhận, đó là tình yêu quê hương đất nước, sự cần cù, chịu thương chịu khó, chung thủy, hiếu thảo với ông bà cha mẹ, tôn trọng lệ làng phép nước, v.v. Nổi bật hơn cả là sự lạc quan, hài hước, vượt lên hoàn cảnh khó khăn, vất vả - thể hiện rõ nhất ở nội dung của các câu hò đâm bắt.
Nội dung của hò giã gạo cũng phê phán những thói hư tật xấu, những hạn chế mang tính thời đại: rượu chè, lười biếng, tham giàu phụ nghĩa, ép duyên, v.v... Hò giã gạo, do đó, góp phần điều chỉnh hành vi cá nhân thông qua các hình thức giãi bày, khuyên răn, trào lộng, trách cứ, v.v...
Theo diễn trình lịch sử, hò giã gạo thường được sử dụng như một phương tiện dễ nhớ, dễ thuộc, dễ đi vào lòng người khi cần tuyên truyền các chủ trương, đường lối, các vấn đề mang tính thời sự cho mọi đối tượng thuộc nhiều tầng lớp, lứa tuổi khác nhau. Trong kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ, hò giã gạo là vũ khí tuyên truyền của các đội văn nghệ xung kích để kêu gọi con dân Quảng Trị rời bỏ quân ngũ địch (hò địch vận, hò lô cốt); động viên tinh thần chiến đấu của bộ đội, dân quân du kích; động viên người dân vượt qua khó khăn, gian khổ của chiến tranh. Vào thời bình, hò giã gạo tiếp tục được sử dụng để tuyên truyền cho phong trào khai hoang, phục hóa, kiến thiết quê hương; ca ngợi đất nước; tuyên truyền các chính sách kế hoạch hóa gia đình, giáo dục bình đẳng giới, an toàn giao thông, phòng chống tệ nạn xã hội, .v.v…
Có thể nói rằng, hò giã gạo góp phần gìn giữ, trao truyền văn hóa vùng đất Quảng Trị, góp phần xây dựng, bồi đắp nhân cách con người Quảng Trị phù hợp với thời đại, trên nền tảng thuần phong mỹ tục truyền thống.
Hò giã gạo là một di sản văn hóa dân gian mang tính nguyên hợp, vừa là nghệ thuật ngôn từ, nghệ thuật âm thanh, vừa gắn với phong tục tập quán của người dân. Do đó, hò giã gạo là nguồn cứ liệu cho nhiều đề tài nghiên cứu thuộc các chuyên ngành khác nhau.
Từ góc độ ngôn ngữ học, ca từ trong hò giã gạo mang lại những ngôn liệu về tiếng địa phương, từ cổ, các hiện tượng đồng âm, đồng nghĩa, đa nghĩa, v.v…
Từ góc độ văn học, nếu tách phần âm nhạc, thì hò giã gạo là những tác phẩm ca dao được viết theo thể lục bát, song thất lục bát, ngũ ngôn, thất ngôn, tự do, v.v… Không những thế, có thể tìm thấy ở kho tàng ca dao này những hình tượng mang tính biểu tượng được xây dựng bằng tư duy của những cư dân có nền văn minh thực vật và sông nước, như: đào, lựu, mai, lan, cúc, trúc, thuyền, bến…
Từ góc độ triết học, tư tưởng, có thể tìm thấy trong nội dung của hò giã gạo sự chi phối của đạo đức Nho giáo, sự tự do tư tưởng của giới bình dân, những mặt tích cực, hạn chế của hệ tư tưởng truyền thống, v.v…
Từ góc độ sử học, ca từ của hò giã gạo chứa đựng thông tin về quá trình dựng đất, lập làng, đặc biệt là các cuộc kháng chiến chống thù trong giặc ngoài của vùng đất giới tuyến.
Từ góc độ dân tộc học, cả nội dung và làn điệu cũng như phong tục tập quán gắn liền với hò giã gạo là những bằng chứng về truyền thống nông nghiệp từ lâu đời của người Việt, được truyền thụ từ đời này sang đời khác theo chiều thời gian; được lan tỏa theo chiều không gian. Cũng thông qua làn điệu này, có thể nhận diện sự giao lưu tộc người ở vùng đất miền Trung cũng như cách ứng xử với môi trường tự nhiên và môi trường xã hội của cư dân nơi đây. Đặc biệt, những tri thức dân gian về địa lý, ăn mặc, cư trú, đi lại, nghề thủ công, v.v. cũng có thể gián tiếp tìm thấy trong nội dung của các bài hò đối đáp.
Với những đặc trưng riêng, hò giã gạo Quảng Trị góp phần tạo nên dấu ấn mang tính bản sắc của văn hóa Quảng Trị.
Cũng như một số loại hình dân ca khác, hò giã gạo Quảng Trị đang phải đối diện với nhiều khó khăn, thách thức:
- Việc chuyển đổi mô hình kinh tế từ tập thể sang hộ gia đình, việc cơ giới hóa và hiện đại hóa các khâu sản xuất nông nghiệp - nhất là khâu xay, giã, dần, sàng khiến cho môi trường vốn có của hò giã gạo không còn. Hò giã gạo hầu như không còn được trình diễn gắn với môi trường lao động; người biểu diễn và người thưởng thức tách bạch, không hòa làm một như vốn có. Tính ứng tác, do đó, không thể diễn ra mà tất cả đều theo một kịch bản được dàn dựng sẵn.
- Những người nắm giữ vốn di sản phần nhiều lớn tuổi và ngày một ít dần, trong khi đó, đội ngũ kế cận cũng hạn chế.
- Sự xuất hiện của nhiều hình thức giải trí mới, sự bùng nổ internet, sự thay đổi thị hiếu của giới trẻ, v.v… khiến cho hò giã gạo khó tạo nên sức hút đặc biệt đối với cộng đồng, nhất là giới trẻ. Kết quả khảo sát đã cho thấy người có độ tuổi càng trẻ, trình độ học vấn càng cao càng ít nghe hò giã gạo. Những người thỉnh thoảng nghe chủ yếu là nông dân, có trình độ phổ thông và ở độ tuổi trung niên; trong khi đó, đối tượng thường xuyên nghe Hò giã gạo chủ yếu tập trung ở độ tuổi trên 60.
- Nguồn kinh phí từ phía Nhà nước cho việc bảo tồn và phát huy dân ca nói chung, hò giã gạo nói riêng còn hạn chế, chủ yếu phải dựa vào sự nhiệt tình, say mệ của các nghệ nhân, nghệ sĩ trong cộng đồng. Quảng Trị là một tỉnh còn nhiều khó khăn nên việc huy động các nguồn lực không phải dễ dàng.
- Đội ngũ cán bộ làm công tác văn hóa và quản lý di sản thường xuyên luân chuyển, họ không có quá trình theo dõi và phát triển phong trào ca hát dân ca một cách thường xuyên, liên tục; nhiều địa phương chưa đánh giá đúng giá trị của di sản đối với cộng đồng; thiếu đội ngũ có chuyên môn tư vấn để bảo vệ, quản lý, khai thác có hiệu quả di sản văn hóa hò giã gạo của địa phương.
Để bảo tồn, phát huy một cách hiệu quả các làn điệu dân ca nói chung, hò giã gạo Quảng Trị nói riêng, bên cạnh tiếp tục phát huy các giải pháp hiện có, từ ý kiến phỏng vấn trong cộng đồng, một số giải pháp đã được đề xuất là:
- Tìm một không gian diễn xướng mới, phù hợp để hò giã gạo có thể phát huy. Mời một số nghệ nhân tiêu biểu, phục dựng hội hò giã gạo như nguyên bản trong các dịp trăng sáng, kết hợp với các “tour” du lịch. Lồng ghép hò giã gạo và các làn điệu dân ca khác trong các chương trình của lễ hội truyền thống lẫn các festival hiện đại. Chú trọng hơn đến việc sử dụng hò giã gạo làm chất liệu cho các sáng tác âm nhạc, điện ảnh, các chương trình nghệ thuật hiện đại, v.v...
- Cần huy động nguồn kinh phí (từ ngân sách nhà nước, từ các tổ chức, cá nhân…) để động viên, hỗ trợ cho các câu lạc bộ, các đội văn nghệ địa phương, cơ quan, trường học tổ chức các hoạt động sưu tầm, trao truyền, hội thi, sáng tác.
- Có cơ chế phối hợp giữa ngành văn hóa với giáo dục, giữa các câu lạc bộ dân ca với trường học, nhằm đưa di sản vào trường học. Giữa các hội văn học nghệ thuật (hội văn hóa dân gian, hội âm nhạc, hội văn học) cũng cần có sự phối hợp chặt chẽ để chia sẻ kết quả sưu tầm, nghiên cứu, sáng tác nhằm bảo tồn và phát huy hiệu quả hơn.
- Có chính sách đãi ngộ, khuyến khích, tôn vinh các nghệ nhân có công lưu giữ và trao truyền vốn di sản hò giã gạo.
Có thể nói, hò giã gạo là một trong những di sản văn hóa phi vật thể có lịch sử hình thành và phát triển gằn liền với vùng đất và con người Quảng Trị. Những làn điệu, câu ca chứa đựng lời ăn, tiếng nói, phong tục tập quán, tâm tư, tình cảm của người bình dân Quảng Trị. Trong bối cảnh hiện nay, việc giữ gìn và lưu truyền điệu hò giã gạo không chỉ có ý nghĩa bảo tồn bản sắc văn hóa mà còn có giá trị giáo dục về lịch sử, nguồn cội, ứng xử trong gia đình, ngoài xã hội; và cả giá trị khai thác, phát triển du lịch./.
N.T.T.H
(Tạp chí Văn hóa học, số 5 (57) - 2021)
1. Nguồn: Tạ Đức (2017), Nguồn gốc và sự phát triển của trống đồng Đông Sơn, Nxb. Tri thức.
2. Quốc sử quán triều Nguyễn (2003), Ðồng Khánh địa dư chí (Ngô Đức Thọ d.), H.: Viện Viễn Ðông bác cổ Pháp, Trường Cao học Thực hành Pháp và Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Nxb. Thế Giới, tr. 1836.
3. Tôn Thất Bình (1995), Những đặc trưng của hò Trị Thiên, Nxb. Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, tr. 30.
4. Tư liệu phỏng vấn ông Vũ Mạnh Thị, xã Gio Mai, huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị (tháng 01-2021).
5. Phạm Duy (1971), “Về miền Trung” trong Kỷ vật chúng ta, tủ sách Gìn vàng giữ ngọc, Sài Gòn.
Tư liệu phỏng vấn các nghệ nhân dân gian:
- Ông Vũ Mạnh Thi, xã Gio Mai, huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị.
- Ông Lê Văn Nhuận, thị trấn Gio Linh, huyện Gio Linh, tỉnh Quảng Trị.
- Ông Đào Bá Vây, xã Hải Thượng, huyện Hải Lăng, tỉnh Quảng Trị.
- Ông Lê Văn Trọng, cố vấn câu lạc bộ dân ca Sông Hiền, huyện Vĩnh Linh, tỉnh Quảng Trị.
Bình luận
Bài viết cùng chuyên mục